જે આ આત્માને મારનાર માને છે અને જે આત્માને મરેલો માને છે, તે બંને જાણતા નથી. આ આત્મા ન મારે છે, ન મારાય છે.

૨.૧૯. જે આ આત્માને મારનાર માને છે અને જે આત્માને માર્યો જાય એવો માને છે, તે બંને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી; કેમ કે તે ન મારે છે ન માર્યો જાય છે. ટીકા: 'જે તેને મારનાર જાણે છે' - જે આ આત્માને મારનાર માને છે તે યથાર્થ જાણતો નથી. કારણ કે આ આત્મામાં કર્તૃત્વ છે જ નહિ. જેમ કોઈ પણ શિલ્પી, ભલે કેટલો હોશિયાર હોય, સાધન વિના કોઈ કાર્ય કરી શકતો નથી, તેમ આ આત્મા પણ શરીર વિના સ્વયંથી કશું કરી શકતો નથી. તેથી જ ત્રયોદશ અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું છે કે બધાં કર્મો પ્રકૃતિ જ કરે છે - જે આ સમજે છે, તે આત્માના અકર્તૃત્વને સમજે છે (૧૩.૨૯). અર્થ એ કે શરીરમાં કર્તૃત્વ નથી, પણ આ આત્મા શરીર સાથે તદ્રૂપ થઈને તેનો સંબંધ બાંધી લે છે, તેથી શરીરથી થતાં કર્મોનો કર્તા પોતે છે એમ માને છે. જો તે શરીર સાથે સંબંધ ન બાંધે, તો તે કોઈ કર્મનો કર્તા નથી. 'અને જે તેને માર્યો જાય એવો માને છે' - જે તેને માર્યો જાય એવો માને છે તે પણ યથાર્થ જાણતો નથી. જેમ આ આત્મા મારનાર નથી, તેમ તે માર્યો જાય એવો પણ નથી; કેમ કે તેમાં કદી પણ વિકાર થતો નથી. જેમાં વિકાર થાય, જેમાં પરિવર્તન હોય - એટલે કે જેનો જન્મ અને નાશ થાય - તે જ માર્યો જઈ શકે. 'બંને જાણતા નથી; તે ન મારે ન માર્યો જાય' - બંને જાણતા નથી, એટલે કે જે આ આત્માને મારનાર માને છે તે યથાર્થ જાણતો નથી, અને જે તેને માર્યો જાય એવો માને છે તે પણ યથાર્થ જાણતો નથી. અહીં એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: જે આ આત્માને મારનાર અને માર્યો જાય એવો બંને માને છે તે યથાર્થ જાણે છે? તો તે પણ યથાર્થ જાણતો નથી. કારણ કે આ આત્મા સાચે જ એવો નથી. તે ન તો નાશ કરનાર છે, ન નાશ પામનાર. તે નિત્ય અને અખંડ રીતે એકસરખો, વિકારરહિત રહે છે. તેથી આ આત્મા વિષે શોક કરવો ન જોઈએ. અર્જુન સમક્ષ યુદ્ધનો સંદર્ભ હોવાથી, અહીં આત્માનું મારણ-મરણ કર્મોથી રહિત હોવું કહ્યું છે. સત્ય તો એ છે કે તે તો સર્વ કર્મોથી રહિત છે. સંગતિ: આ આત્મા માર્યો જાય એવો કેમ નથી, તેના ઉત્તરમાં કહ્યું છે...