**متن آیه:**
۲.۳۹. ای پارتا! این عقل متعادل (و خرد متوازن) قبلاً در مسیر دانش (سانکهیا یوگا) به تو گفته شد. اکنون، آن را در زمینهٔ مسیر عمل بدون وابستگی (کارما یوگا) بشنو. مجهز به این عقل متعادل، تو از بند عمل رها خواهی شد.
**شرح:**
واژهٔ «اکنون» (tu) در اینجا برای تمایز زمینهٔ مباحث به کار رفته است، یعنی موضوع سانکهیا پیشتر بیان شد و اکنون موضوع یوگا بیان میشود. واژهٔ «این» (esha) در اینجا اشاره به همان عقل متعادلی دارد که در آیهٔ پیشین توصیف شد. این عقل متعادل، پیشتر در سانکهیا یوگا (از آیهٔ یازدهم تا سیام) به تفصیل بیان شده بود. هنگامی که تمایز دقیقی بین جسم و ساکن در جسم (روح) ایجاد شود، شخص حالت استقرار یافتهٔ خود را در تعادل و بیطرفی تجربه میکند. این به آن دلیل است که نابرابری و تعلق تنها به دلیل وابستگی به جسم پدید میآید. بنابراین، توصیف عقل متعادل در سانکهیا یوگا کامل شده است. اکنون، همین عقل متعادل را در زمینهٔ کارما یوگا بشنو.
منظور از گفتن «این» (imam) این است که این عقل متعادل اکنون در زمینهٔ کارما یوگا توصیف خواهد شد: این عقل متعادل در کارما یوگا چگونه حاصل میشود؟ ماهیت آن چیست؟ شکوه آن چیست؟ برای این نکات، پروردگار فرموده است که این عقل را در زمینهٔ یوگا بشنو.
«مجهز به کدام عقل، ای پارتا، تو از بند عمل رها خواهی شد» – در ذهن آرجونا، این هراس وجود داشت که با جنگیدن مرتکب گناه میشود (آیات ۱.۳۶، ۴۵). اما به نظر پروردگار، گناه تنها به دلیل داشتن عقل نابرابر (وابستگی و نفرت) در اعمال رخ میدهد. با عقل متعادل، اصلاً گناهی حاصل نمیشود. برای مثال، در جهان، بسیاری از فعالیتهای گناهآلود و نیکوکارانه همواره رخ میدهند، با این حال ما از آنها گناه یا ثوابی کسب نمیکنیم؛ زیرا نسبت به آنها تعادل و بیطرفی خود را حفظ میکنیم، یعنی نسبت به آنها هیچ جانبداری، اصرار، وابستگی یا نفرتی نداریم. به همین ترتیب، اگر تو نیز مجهز به عقل متعادل باقی بمانی، این اعمال نیز برای تو بند و قید نخواهند شد.
در آیهٔ هفتم همین فصل، آرجونا دربارهٔ رستگاری خود پرسیده بود. بنابراین، پروردگار وسیلهٔ اصلی رستگاری را توصیف میکند. نخست، با شرح وسیلهٔ سانکهیا یوگا، پروردگار بر انجام عمل وظیفهمندانه تأکید کرد و گفت که برای یک کشتری، هیچ وسیلهٔ بزرگتری برای رستگاری وجود ندارد جز جنگی که درست و عادلانه باشد (۲.۳۱). سپس فرمود که اگر جنگ با عقل متعادل انجام شود، هیچ گناهی حاصل نمیشود (۲.۳۸). اکنون، همان عقل متعادل در زمینهٔ کارما یوگا بیان میشود.
یک کارما یوگی همهٔ اعمال را برای رفاه و صلاح جهان انجام میدهد – «تو نیز باید عمل را به خاطر به حرکت درآوردن جهان انجام دهی» (گیتا ۳.۲۰). با انجام عمل برای رفاه جهان، یعنی با انگیزهای بیمنفعت برای حفظ نظام درست جهان، برای بازگرداندن مردم از راه نادرست و مشغول کردن آنان به راه درست، دستیابی به تعادل و بیطرفی آسان میشود. با دستیابی به این تعادل، کارما یوگی به آسانی از بند عمل رها میشود.
این آیه (سیونهم) به طور کامل پس از آیهٔ سیام جای میگیرد؛ و میبایست در آنجا قرار میگرفت. دلیل این است که این آیه دو روش انضباطی را توصیف میکند. نخست، از آیهٔ یازدهم تا سیام، انضباط (تعادل) از طریق سانکهیا یوگا توضیح داده شد، و اکنون انضباط (تعادل) از طریق کارما یوگا در حال شرح است. بنابراین، قرار دادن هشت آیه از سیویکم تا سیوهشتم در اینجا ناهماهنگ به نظر میرسد. با این حال، دلیل قرار دادن این هشت آیه در اینجا این است که پیش از سخن گفتن از تعادل در کارما یوگا، لازم است توصیف شود که وظیفه چیست و غیروظیفه چیست. برای آرجونا، جنگیدن وظیفه است و نجنگیدن غیروظیفه – شرح این موضوع ضروری است. از این رو، پروردگار آن هشت آیهٔ پیشین (۳۱-۳۸) را دقیقاً برای توصیف وظیفه و غیروظیفه بیان کرد و سپس از تعادل سخن گفت. خلاصه این که نخست، از آیهٔ یازدهم تا سیام، تعادل از طریق توصیف جاودان و غیرجاودان توضیح داده شد – که جاودان تنها جاودان است و غیرجاودان تنها غیرجاودان است. هیچکس نمیتواند این را به هیچ وجه تغییر دهد. سپس، از آیهٔ سیویکم تا سیوهشتم، با سخن گفتن از وظیفه و غیروظیفه، و از آیهٔ سیونهم به بعد، توصیف تعادل در موفقیت و شکست اعمال و در دستیابی و عدم دستیابی به نتایج، در حالی که غیروظیفه رها شده و به وظیفه پایبند هستیم، ارائه میشود.
★🔗
