२.३९. हे पार्था! ही समबुद्धी तुला ज्ञानयोगात पूर्वी सांगितली आहे. आता कर्मयोगात तीच ऐक. या समबुद्धीने युक्त झालास म्हणजे तू कर्मांच्या बंधनातून मुक्त होशील.
टीका: येथे 'तु' (आता) हा शब्द विषयांचा परामर्श वेगळा करण्यासाठी आला आहे. म्हणजे सांख्य योगाचा विषय पूर्वी सांगितला, आता योगाचा विषय सांगितला जात आहे. 'एषा' (ही) हा शब्द मागील श्लोकात वर्णन केलेल्या समबुद्धीचा उल्लेख करतो. ही समबुद्धी सांख्ययोगात (अकराव्या ते तीसाव्या श्लोकात) पूर्वीच तपशिलाने सांगितली आहे. शरीर आणि शरीरस्थित अशा दोहोंमध्ये निश्चित भेदबुद्धी झाली की, स्वतःची स्वसिद्ध अवस्था समतेने अनुभवास येते. कारण असमता ही केवळ शरीराबद्दलच्या आसक्तीमुळेच उत्पन्न होते. अशाप्रकारे समबुद्धीचे वर्णन सांख्ययोगात पूर्ण झालेच आहे. आता कर्मयोगात तीच समबुद्धी ऐक.
'इमाम्' (ही) असे म्हणण्याचा आशय असा की, ही समबुद्धी आता कर्मयोगात कशी प्राप्त होते? तिचे स्वरूप काय? तिचे महत्त्व काय? या बाबतीत ही बुद्धी योगात ऐक, असे भगवंतांनी सांगितले आहे.
"या बुद्धीने युक्त झाला म्हणजे, हे पार्था, तू कर्मबंधनातून मुक्त होशील" - अर्जुनाच्या मनात युद्ध करण्याने पाप लागेल याची भीती होती (१.३६, ४५). परंतु भगवंतांच्या मते, कर्मात असमबुद्धी (रागद्वेष) असल्यामुळेच पाप लागते. समबुद्धी असल्यास पाप लागतच नाही. उदाहरणार्थ, जगात अनेक पापाची व पुण्याची कर्मे चालू असतात, तरी त्यांच्यापासून आपल्याला पाप-पुण्य लागत नाही; कारण आपण त्यांच्याबद्दल समबुद्धी ठेवतो, म्हणजे त्यांच्याबद्दल आपला पक्षपात, आग्रह, आसक्ती, द्वेष नसतो. त्याचप्रमाणे, तू समबुद्धीने युक्त राहिलास, तर ही कर्मेही तुझ्यासाठी बंधनकारक होणार नाहीत.
या अध्यायातील सातव्या श्लोकात अर्जुनाने आपले कल्याण विचारले होते. त्यामुळे भगवंत कल्याणाचे प्रधान साधन सांगतात. प्रथम सांख्ययोगाचे साधन सांगून, कर्तव्य कर्म करावे यावर भगवंतांनी जोर दिला, की क्षत्रियाला धर्मयुद्धापेक्षा श्रेयस्कर दुसरे काही नाही (२.३१). मग असे म्हटले, की समबुद्धीने युद्ध केले तर पाप लागत नाही (२.३८). आता कर्मयोगात तीच समबुद्धी सांगितली जात आहे.
कर्मयोगी सर्व कर्मे जगाच्या हितासाठी करतो - "लोकसंग्रहार्थ अपि कर्माणि कार्याणि" (गीता ३.२०). जगाच्या हितासाठी, म्हणजे जगाची धारणा करण्यासाठी, लोकांना अधर्मापासून परावृत्त करून धर्मात प्रवृत्त करण्याच्या निःस्वार्थ बुद्धीने कर्म केल्याने समताप्राप्ती सुलभ होते. समता प्राप्त झाल्याने कर्मयोगी सहज कर्मबंधनातून मुक्त होतो.
हा (एकोणचाळीसावा) श्लोक तीसाव्या श्लोकानंतर योग्य ठिकाणी बसतो; आणि तेथेच त्याची योजना झाली पाहिजे होती. कारण या श्लोकात दोन साधने सांगितली आहेत. प्रथम अकराव्या ते तीसाव्या श्लोकात सांख्ययोगाने साध्य होणारी समता सांगितली, आता कर्मयोगाने साध्य होणारी समता सांगितली जात आहे. म्हणून एकतीस ते अडतीस या आठ श्लोकांची येथे योजना असंगत वाटते. तथापि, या आठ श्लोकांची येथे योजना करण्याचे कारण असे की, कर्मयोगात समता सांगण्यापूर्वी कर्तव्य काय आणि अकर्तव्य काय याचे वर्णन करणे आवश्यक आहे. अर्जुनाला युद्ध करणे हे कर्तव्य आहे आणि न करणे हे अकर्तव्य आहे - हा विषय वर्णन करणे आवश्यक आहे. म्हणून कर्तव्य-अकर्तव्य वर्णन करण्यासाठी भगवंतांनी वरील आठ श्लोक (२.३१-३८) नंतर समतेचे वर्णन केले. सारांश असा की प्रथम अकराव्या ते तीसाव्या श्लोकात नित्य-अनित्य यांच्या वर्णनाने समता सांगितली - की नित्य म्हणजे नित्यच आहे आणि अनित्य म्हणजे अनित्यच आहे. यात कोणी काही फरक करू शकत नाही. मग एकतीस ते अडतीस या श्लोकांत कर्तव्य-अकर्तव्य सांगून, आणि एकोणचाळीसाव्या श्लोकापासून अकर्तव्याचा त्याग व कर्तव्याचे पालन करताना कर्मसिद्धि-असिद्धी आणि फलप्राप्ति-अप्राप्ती यांत समता यांचे वर्णन दिले आहे.
★🔗
