२.४०. मानव लोकमा यो समबुद्धि धर्मको आरम्भ गर्ने प्रयत्नको कुनै नाश हुँदैन, न त यसको अभ्यासबाट कुनै प्रतिकूल फल नै आउँछ। यस (धर्म)को अल्प अभ्यासले पनि (जन्म-मरणरूपी) महाभयबाट रक्षा गर्दछ।
टीका: यस समबुद्धिको महिमा भगवानले गत श्लोकको उत्तरार्ध र यस (चालीसौं) श्लोकमा चार प्रकारले व्यक्त गरेका छन्: (१) यसद्वारा कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ; (२) यसको आरम्भ कहिल्यै नष्ट हुँदैन; (३) यसले प्रतिकूल फल दिंदैन; र (४) यसको थोरै अभ्यासले पनि महाभयबाट रक्षा गर्न सक्छ।
'यहाँ प्रयत्नको नाश हुँदैन' – यो समबुद्धि (समता)को आरम्भ मात्र भए पनि, त्यो आरम्भ कहिल्यै नष्ट हुँदैन। समताको प्राप्तिको लागि मनमा उठ्ने तीव्र इच्छा, लालसा नै यस समताको आरम्भ हो। यो आरम्भ कहिल्यै लोप हुँदैन; किनभने सत्यको लालसा नै सत्य हुन्छ। 'यहाँ' भन्नुको अर्थ यो मानव लोकमा मानव मात्र यस समबुद्धि प्राप्त गर्न योग्य छ। भोगका अन्य सबै लोकहरू मानवभन्दा छुट्टै छन्। त्यसैले ती लोकहरूमा असमता (राग-द्वेष) नाश गर्ने अवसर हुँदैन; किनभने राग र द्वेष नै भोगको आधार हुन्। राग-द्वेष नभएको खण्डमा भोग हुँदैन; भोग नभई साधना हुन्छ।
'प्रतिकूल फल पनि हुँदैन' – कामनायुक्त भावनाले गरिने कर्महरूमा, मन्त्रजप, यज्ञादिमा कुनै कमी भएमा प्रतिकूल फल दिन्छन्। जस्तै, कसैले पुत्रेष्टि यज्ञ गरेर पुत्र प्राप्तिको इच्छा गर्यो र क्रियामा कुनै त्रुटि भयो भने, पुत्र प्राप्त नभई घरमा कसैको मृत्यु नै हुन सक्छ, वा त्यस्तो गम्भीर प्रतिकूल फल नभए पनि सानो त्रुटिको कारणले पुत्र सबै अङ्गसहित जन्मिएन! तर यो समबुद्धिलाई आचरणमा ल्याउन प्रयत्नशील व्यक्तिको प्रयास, अभ्यास कहिल्यै प्रतिकूल फल दिंदैन। कारण, उसको अभ्यासमा फलको इच्छा हुँदैन। फलको इच्छा रहेंसम्म समता आउँदैन, र समता आएपछि फलको इच्छा रहँदैन। त्यसैले उसको अभ्यासले प्रतिकूल फल दिने सम्भावना नै हुँदैन; हुन सक्दैन।
प्रतिकूल फल के हो? संसारसँगको असमता नै प्रतिकूल फल हो। कुनै संसारिक वस्तुप्रति आसक्ति र अर्कोप्रति द्वेष भएको अवस्था नै असमता हो, र यही असमताबाट जन्म-मरणरूपी बन्धन उत्पन्न हुन्छ। तर मानिसमा समता आएपछि राग-द्वेष लोप हुन्छन्, र राग-द्वेषको अभावमा असमता लोप हुन्छ। त्यसपछि प्रतिकूल फल आउनुको कुनै कारण नै रहँदैन।
'यस धर्मको थोरैले पनि महाभयबाट रक्षा गर्दछ' – यो समबुद्धि धर्मको थोरै अभ्यास भए पनि, जीवन र आचरणमा थोरै समता प्रवेश गरे पनि, यसले जन्म-मरणको महाभयबाट रक्षा गर्दछ। जस्तो कामनायुक्त कर्महरू आफ्नो फल दिएर नष्ट हुन्छन्, यो समता धन-सम्पत्ति जस्तो कुनै फल दिएर नष्ट हुँदैन; अर्थात् यसको फल नश्वर धनादिको प्राप्ति होइन। साधकको हृदयमा अनुकूल-प्रतिकूल वस्तु, व्यक्ति, घटना, परिस्थिति आदिप्रति जति मात्र समता उत्पन्न हुन्छ, त्यति मात्र समता अचल हुन्छ। यो समता कहिल्यै कुनै समयमा नष्ट हुँदैन। उदाहरणको लागि, साधनाको अवस्थामा योगभ्रष्ट भएर खसेको व्यक्तिले प्राप्त गरेको जति समता, जति साधन-सम्पत्ति, त्यो स्वर्ग आदि उच्च लोकमा धेरै वर्ष सुख भोगेपछि र मर्त्य लोकमा धनिकको घरमा भोग भोगेपछि पनि नष्ट हुँदैन (गीता ६.४१-४४)। यो समता, यी साधन-सम्पत्ति कहिल्यै थोरै मात्र पनि खर्च हुँदैनन्; बरु सधैं जस्ताको त्यस्तै सुरक्षित रहन्छन्; किनभने यो सत् हो, यो नित्य हो।
'धर्म' शब्दले दुई कुरालाई जनाउँछ: (१) दान, पानीघर, अन्नक्षेत्र खोल्नु आदि लोकहितका कार्य गर्नु, र (२) शास्त्रविहित आफ्नो वर्णाश्रम अनुसारको नियत कर्तव्यलाई उद्यमपूर्वक पालन गर्नु। यी धर्महरूलाई निष्काम भावले गर्दा समतारूपी धर्म आपैmले उदय हुन्छ; किनभने यो समतारूपी धर्म नै आत्मधर्म हो, अर्थात् स्वभाव हो। यसै सन्दर्भमा यहाँ समबुद्धिलाई धर्म भनिएको हो।
**समताको एक विशेष तथ्य:**
सामान्यतया मानिसको मनमा यो बस्ने गरेको छ कि भजन-स्मरण त मन लागेमा मात्र हुन्छ; मन नलागे 'राम-राम' दोहोर्याउँदा के फाइदा? तर गीताको दृष्टिले मन लाग्नु धेरै ठूलो कुरा होइन। गीताको दृष्टिले ठूलो कुरा हो – समता। अरू लक्षण देखा पर्दा पर्दैनन्, जसमा समता आएको छ, गीताले उसलाई सिद्ध घोषणा गर्दछ। जसमा अरू सबै लक्षण देखा परे पनि समता नआएको छ, गीताले उसलाई सिद्ध घोषणा गर्दैन।
समता दुई प्रकारको हुन्छ: अन्तःकरणको समता र स्वरूपको समता। सम परमात्मा सर्वत्र पूर्णरूपमा विद्यमान छन्। त्यो सम परमात्मामा स्थित भएको व्यक्तिले सम्पूर्ण संसारलाई जितेको हुन्छ; उ जीवन्मुक्त भएको हुन्छ। तर त्यसको प्रतीति अन्तःकरणको समताबाट हुन्छ (गीता ५.१९)। अन्तःकरणको समता भनेको सिद्धि-असिद्धिमा समभाव रहनु हो (गीता २.४८)। प्रशंसा होस् वा निन्दा होस्, प्रयत्न सफल होस् वा असफल होस्, लाखौं रुपैयाँ आउनु होस् वा लाखौं रुपैयाँ जानु होस्, तथापि त्यसबाट अन्तःकरणमा कुनै विकार नआउनु; सुख-दुःख, हर्ष-शोक आदि नहुनु हो (गीता ५.२०)। यो समता कहिल्यै नष्ट हुँदैन। कल्याण बाहेक यस समताबाट अरू कुनै फल हुँदैन।
कसैले तप, दान, तीर्थ, व्रत आदि जुनसुकै पुण्यकर्म गरोस्; ती आफ्नो फल दिएर नष्ट हुन्छन्। तर साधनाको अवस्थामा अन्तःकरणमा थोरै समता (विकारहीनता) आए पनि त्यो नष्ट हुँदैन; बरु कल्याण प्रदान गर्दछ। त्यसैले साधनामा समता त्यति ठूलो कुरा हो, जति मनको एकाग्रता ठूलो कुरा होइन। मन एकाग्र भएर सिद्धि प्राप्त हुन सक्छ, तर कल्याण प्राप्त हुँदैन। तर समता आएपछि व्यक्ति सुखपूर्वक संसारबन्धनबाट मुक्त हुन्छ (गीता ५.३)।
**सम्बन्ध:** उनचालीसौं श्लोकमा भगवानले योगको सन्दर्भमा सुन्न योग्य त्यो समबुद्धिको कुरा गरे। त्यही समबुद्धि प्राप्त गर्ने साधन भनेर अर्को श्लोकहरूमा व्याख्या गरिएको छ।
★🔗
