**੨.੫੦:** ਬੁੱਧੀ-ਯੁਕਤ (ਸਮਭਾਵ ਵਾਲਾ) ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਭਲੇ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਦੋਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਯੋਗ (ਸਮਭਾਵ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ।
**ਟੀਕਾ:** "ਬੁੱਧੀਯੁਕਤੋ ਜਹਾਤੀਹ ਉਭੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤੇ" – ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਇਆ ਪੁਰਖ ਜੀਵਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਲੇ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ, ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਉਸ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਨਿਰੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ (ਗੀਤਾ ੨.੩੮) ਦੁਆਰਾ ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਮਭਾਵ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਗ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਮ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਭਾਵ-ਯੁਕਤ ਪੁਰਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਲਾ-ਬੁਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਅਰਥਾਤ, ਉਹ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ (ਚੇਤਨਾ) ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਭਲੇ-ਬੁਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਅਸਤਿ ਵਸਤੂਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ—ਨਾਲ ਤਦਾਤਮਯਤਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਭਲਾ-ਬੁਰਾ ਚਿੰਬੜਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਤਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਤਦਾਤਮਯਤਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਲਾ-ਬੁਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
"ਤਸਮਾਦਯੋਗਾਯ ਯੁਜ੍ਯਸ੍ਵ" – ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ; ਅਰਥਾਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਸਮਭਾਵ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਰ ਹੈਂ। ਕੇਵਲ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਸਮਭਾਵ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਬੋਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਮਭਾਵੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਸਮਭਾਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ।
"ਯੋਗਃ ਕਰਮਸੁ ਕੌਸ਼ਲਮ" – ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿਧ-ਅਸਿਧ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਅਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਕਰਮ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ। ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ 'ਕਰਮ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਪੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੋਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਜੇਕਰ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਰਥ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਮਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਸਹਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਭਾਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ 'ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ' ਇਹ ਅਰਥ ਲੈਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ: ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕੇਵਲ ਯੋਗ (ਸਮਭਾਵ) ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ 'ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਹੈ' ਇਹ ਅਰਥ ਲੈਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਯੁਕਤੀਸੰਗਤ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਹੁਣ, ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
★🔗
