**੨.੫੬** ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਗ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੈ — ਐਸੇ ਧਿਆਨੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਥਿਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**ਟਿੱਪਣੀ:** [ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸਥਿਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੇ *ਕਰਮਾਂ* ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸਦੇ *ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਭਾਅ* ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਅ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਕਰਮ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਮਤਲਬ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਖੇ, ਪਰ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕੋ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਥੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।]
**'ਦੁਃਖੇਸ਼ੁ-ਅਨੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨ-ਮਨਾਃ'** — ਭਾਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਆ ਟੁੱਟਣ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਵਿਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਰਥਾਤ, ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕੇ, ਆਲੋਚਨਾ, ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਨਤੀਜੇ — ਉਸਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਵਿਕਲਤਾ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ: ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਫਰਜ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨਾ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸਚੇਤ ਰਹਿਣਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਆਸਕਤੀ, ਮਮਤਾ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧਤਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਵਿਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
**'ਸੁਖੇਸ਼ੁ ਵਿਗਤ-ਸ੍ਪ੍ਰਿਹਃ'** — ਭਾਵੇਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਰਥਾਤ, ਜਦੋਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਬਿਲਕੁਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣਾ, ਤੁਰੰਤ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲਣਾ, ਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ — ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ "ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇ ਰਹਿਣ; ਇਹ ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।" ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
**'ਵੀਤ-ਰਾਗ-ਭਯ-ਕ੍ਰੋਧਃ'** — ਮਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਰੰਗਿਆ ਜਾਣਾ 'ਰਾਗ' (ਆਸਕਤੀ) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਭੈ' (ਡਰ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਬਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ 'ਕ੍ਰੋਧ' ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਸਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਰਾਗ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਕਲਤਾ, ਲਾਲਸਾ, ਆਸਕਤੀ, ਭੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਧਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਧ੍ਧ (ਪੂਰਨ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[ਇੱਛਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਸੂਖਮ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਵਸੀ ਹੋਈ ਸੁਪਤ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ 'ਵਾਸਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ 'ਆਸਕਤੀ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਿਯਤਾ' ਹੈ। "ਮੈਂ ਉਹ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ" ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ 'ਕਾਮਨਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ 'ਆਸ਼ਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਧਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ 'ਲੋਭ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਭ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ 'ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ' (ਤ੍ਰਿਪਤੀਹੀਣ ਲਾਲਸਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ — ਇਹੀ ਗੱਲ ਵਾਸਨਾ, ਕਾਮਨਾ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ।]
**'ਸਥਿਤ-ਧੀਰ ਮੁਨਿਰ ਉਚਯਤੇ'** — ਐਸੇ ਧਿਆਨੀ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਮੁਨੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ "ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ?" (੨.੫੪) ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ 'ਮੁਨੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਪਰੰਤੂ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ 'ਮੁਨੀ' ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਣੀ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ 'ਮੌਨ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਣੀ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ (੧੭.੧੬)। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨੀ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ 'ਮੁਨੀ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਧਿਆਨਸ਼ੀਲਤਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਚੇਤਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਾਰ, ਤਾਂ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਆਸਕਤੀ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿਧ੍ਧ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਸਚੇਤਨਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਧਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਚੇਤਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ (ਗੀਤਾ ੩.੧੯), ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਰਮ ਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
★🔗
