อาตมันนี้กล่าวกันว่าไม่ปรากฏให้เห็น คิดไม่ถึง และไม่เปลี่ยนแปลง ดังนั้น เมื่อรู้เช่นนี้แล้ว ท่านไม่ควรเศร้าโศก

ความหมายของคำ: อవ్యక్తః - ไม่ปรากฏ, अयम् - ตนนี้, अचिन्त्यः - คิดไม่ได้, अयम् - นี้, अविकार्यः - ไม่เปลี่ยนแปลง, अयम् - นี้, उच्यते - กล่าวไว้, तस्मात् - ดังนั้น, एवम् - เช่นนี้, विदित्वा - รู้แล้ว, एनम् - นี้, न - ไม่, अनुशोचितुम् - เศร้าโศก, अर्हसि - ไม่ควร. คำอธิบาย: ตน (อาตมัน) ไม่ใช่วัตถุของการรับรู้ มันยากที่จะมองเห็นด้วยตาเปล่า ดังนั้นตนจึงไม่ปรากฏ สิ่งที่ตาเห็นจะกลายเป็นวัตถุของความคิด เนื่องจากตนไม่สามารถรับรู้ได้ด้วยตา จึงคิดไม่ได้ นมที่ผสมกับโยเกิร์ตจะเปลี่ยนรูปร่าง แต่ตนไม่สามารถเปลี่ยนรูปร่างได้เหมือนนม ดังนั้นมันจึงไม่เปลี่ยนแปลงและเป็นอมตะ ดังนั้น เมื่อเข้าใจตนเช่นนี้แล้ว ท่านไม่ควรเศร้าโศก ท่านไม่ควรคิดว่าท่านเป็นผู้ฆ่าพวกเขาและพวกเขาถูกฆ่าโดยท่านด้วย

**๒.๒๕** อัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้ มิอาจรับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัส มิใช่วัตถุแห่งความคิด และกล่าวกันว่าไม่มีการแปรเปลี่ยน ดังนั้น เมื่อรู้จักอัตตาผู้เป็นเช่นนี้แล้ว อย่าได้เศร้าโศกเลย **คำอธิบาย:** 'อวิชฺชุตํ' – เหมือนอย่างที่ร่างกายและโลกปรากฏเป็นรูปหยาบ แต่อัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้หาได้ปรากฏเป็นรูปหยาบไม่ เพราะปราศจากการสร้างสรรค์ระดับหยาบ 'อจินฺตฺยํ' – แม้จิตและปัญญาจะมิอาจรับรู้ด้วยประสาทสัมผัส แต่ก็ยังตกอยู่ในขอบเขตแห่งความคิด กล่าวคือ เป็นอารมณ์ที่พึงใคร่ครวญได้ แต่อัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้มิใช่แม้แต่อารมณ์แห่งความคิด เพราะปราศจากการสร้างสรรค์ระดับละเอียด 'อวฺยยํ อุจฺจเต' – อัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้กล่าวกันว่าไม่มีการแปรเปลี่ยน หมายความว่า ไม่มีการปรับเปลี่ยนแม้เพียงน้อยนิดในท่านเลยสักครั้ง สาเหตุแห่งสรรพสิ่งคือปฐมธรรมชาติ (ปรากฤติ) แม้ในปรากฤติอันเป็นเหตุนั้น ก็ยังมีการปรับเปลี่ยนเกิดขึ้น แต่อัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้ไม่มีการปรับเปลี่ยนใดๆ ทั้งสิ้น เพราะปราศจากการสร้างสรรค์ระดับเหตุ ในข้อ ๒๔ และ ๒๕ นี้ อัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้ถูกอธิบายผ่านคำคุณศัพท์แปดคำ ได้แก่ 'ทำลายมิได้', 'เผาไหม้มิได้', 'ทำให้เปียกมิได้', 'ทำให้แห้งมิได้', 'เคลื่อนไหวมิได้', 'ไม่ปรากฏ', 'คิดมิถึง', และ 'แปรเปลี่ยนมิได้' ซึ่งเป็นการอธิบายโดยวิธีปฏิเสธ (เนติ เนติ) และผ่านคำคุณศัพท์สี่คำ ได้แก่ 'นิรันดร์', 'แผ่ซ่านทั่วไป', 'มั่นคง', และ 'ดั้งเดิม' ซึ่งเป็นการอธิบายโดยวิธียืนยัน อย่างไรก็ตาม โดยสัจจะแล้ว อัตตานี้ไม่อาจพรรณนาได้ เพราะมิใช่อารมณ์แห่งวาจา วาจาเป็นต้น ซึ่งถูกประทีปแห่งอัตตาให้สว่างไสว จะมาทำให้อัตตาผู้เป็นผู้ให้แสงสว่างนั้นสว่างได้อย่างไร? ดังนั้น การตระหนักรู้ในอัตตาผู้เป็นเช่นนี้เอง จึงเป็นการพรรณนาอัตตาที่แท้จริง 'ตสฺมาทฺ เอวํ วิทิตฺวาอินํ... นานุโสจิตุมรฺหสิ' – ดังนั้น เมื่อรู้หรือตระหนักในอัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้ว่า ทำลายมิได้ แห้งมิได้ นิรันดร์ ดั้งเดิม แปรเปลี่ยนมิได้ เป็นต้น แล้วไซร้ ความเศร้าโศกย่อมเกิดขึ้นมิได้ **ความเชื่อมโยง:** แม้หากจะมีผู้คิดว่าอัตตาผู้สถิตในร่างกายนี้แปรเปลี่ยนได้ มิใช่แปรเปลี่ยนมิได้ (ซึ่งขัดกับสัจจะที่ประจักษ์) แม้ในกรณีนั้น ความเศร้าโศกก็หาเป็นสิ่งที่สมควรไม่ ประเด็นนี้จะได้กล่าวในสองข้อต่อไป