Ω Πάρθα! Αυτή είναι η βραχμική κατάσταση. Φθάνοντας σε αυτήν, ο άνθρωπος δεν μπερδεύεται. Εδραιωμένος σε αυτή ακόμα και στο θανάσιμο τέλος, επιτυγχάνει την ένωση με το Βράχμαν.

**2.72:** Ὦ υἱὲ Πρίθᾶς, αὕτη ἐστὶν ἡ τοῦ Βραχμᾶ κατάστασις. Ταύτης ἐπιτυχὼν οὐδέποτε πλανᾶται. Ἐὰν δέ τις ἐν ταύτῃ τῇ καταστάσει καὶ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ ἱδρυθῇ, τὸν εἰρηνικὸν Βραχμᾶ (τὸ νιρβᾶνα) ἀπολαμβάνει. **Ἑρμηνεία:** «Ἐσὰ βραχμΐ σθιτιΐ πᾱρθα» – Αὕτη ἐστὶν ἡ τοῦ Βραχμᾶ κατάστασις, τουτέστιν ἡ τοῦ ἀνθρώπου τοῦ ἐπιτυχόντος τὸν Βραχμᾶ κατάστασις. Ὅταν, διὰ τὴν ἀπουσίαν τοῦ ἐγώ, ἡ ἀτομικότης διαλυθῇ, τότε ἡ κατάστασις αὐτομάτως ἐν τῷ Βραχμᾶ γίνεται. Τοῦτο δὲ διότι ἡ ἀτομικότης ὑπῆρχε μόνον διὰ τὴν πρὸς τὸν κόσμον κοινωνίαν. Ταύτην τὴν κοινωνίαν παντελῶς ἀπορρίψας, ὁ γογΐ οὐκ ἔχει ἰδίαν ἀτομικὴν κατάστασιν. Δηλοῦντος δὲ τι ἐγγύτατον, ἡ λέξις «ἐσὰ» (αὕτη) ἐνταῦθα ἀναφέρεται εἰς τοὺς ὅρους «βιχᾱᾷ κᾱμᾱν» (τὰς ἐπιθυμίας ἀπολιπών), «νιχσπρ̥χαχ νιρμαμαχ» (ἀπροσδεὴς καὶ ἀκτήμων) καὶ «νιραχᾰγκᾱραχ» (ἄνευ ἐγώ) ἐκ τῆς προηγουμένης ῥήσεως. Ἀκούσας ἐκ τοῦ στόματος τοῦ Κυρίου, «Ὅταν ὁ σὸς νοῦς ὑπερβῇ τὸν ἰλὺν τῆς πλάνης καὶ τὴν ταραχὴν τὴν ἐκ τῶν μαχομένων γραφῶν γινομένην, τότε τὴν Γογᾶν ἀπολήψῃ», ἐν τῇ διανοίᾳ τοῦ Ἀρζούνου περιεργία τις ἐγένετο: Ποία ἂν εἴη ἐκείνη ἡ κατάστασις; Περὶ τούτου, ὁ Ἀρζούνας ἠρώτησε τέσσαρας ἐρωτήσεις περὶ τοῦ «σθιτα-πραζνᾶ» (τοῦ τὴν βεβαίαν σοφίαν ἔχοντος). Ταύτας τὰς τέσσαρας ἐρωτήσεις ἀποκρινάμενος, ὁ Κύριος ἐνταῦθα λέγει ὅτι ἐκείνη ἡ κατάστασις ἐστὶν ἡ «βραχμΐ σθιτι» (ἡ τοῦ Βραχμᾶ κατάστασις). Ἡ ἔμφασις ἐστὶν ὅτι οὐκ ἔστιν ἀτομική τις κατάστασις· τουτέστιν, ἡ ἀτομικότης ἐν αὐτῇ οὐχ ὑπομένει. Ἐστὶν ἡ τοῦ αἰωνίου Γογᾶ (νιτιαγογᾶ) ἀπόληψις. Μόνον μία Πραγματικότης ὑπομένει. Ἵνα ἡ προσοχὴ πρὸς τοῦτο τὸ θέμα ἑλκυσθῇ, ἡ προσφώνησις «Πᾱρθα» ἐνταῦθα δίδοται. «Ναινᾱμ πρᾱπῷ βιμουχᾷτι» – Ἕως οὗ τὸ ἐγὼ ἐν τῷ σώματι ὑπομένει, ἡ δυνατότης τοῦ πλανᾶσθαι ὑπομένει. Ἀλλ’ ὅταν, μετὰ τῆς παντελοῦς ἀπουσίας τοῦ ἐγώ, τις τὴν ἑαυτοῦ κατάστασιν ἐν τῷ Βραχμᾶ ἐμπειρηθῇ, τότε, διότι ἡ ἀτομικότης συνετρίβη, οὐδεμία δυνατότης τοῦ ποτὲ πάλιν πλανηθῆναι ὑπομένει. Τὸ μὴ γινώσκειν ὀρθῶς τὸ Ὄντως ὄν (Σατ) καὶ τὸ μὴ ὄν (ἀσατ) ἐστὶ πλάνη (μοχά). Ἡ ἔμφασις ἐστὶν ὅτι καὶ ὢν αὐτὸς Σατ, τὸ ἐπιμένειν νομίζοντα ἑαυτὸν ἕνα μετὰ τοῦ ἀσατ ἐστὶ πλάνη. Ὅταν ὁ σᾱδχᾷκας ὀρθῶς γινώσκῃ τὸ ἀσατ, ἡ σύνδεσις αὐτοῦ πρὸς τὸ ἀσατ διακόπτεται, καὶ τὴν ἀληθινὴν αὐτοῦ κατάστασιν ἐν τῷ Σατ ἐμπειρεῖται. Ταύτην τὴν κατάστασιν ἐμπειρηθεὶς, ἡ πλάνη οὐδέποτε πάλιν συμβαίνει (Γῑτᾱ 4.35). «Σθιτβᾱσῡᾱμ ἀντᾱκᾱλε’πι βραχμα-νιρβᾱναμ ρ̥χχατι» – Τοῦτο τὸ ἀνθρώπινον σῶμα κέκτηται μόνον ἵνα ὁ ἄνθρωπος τὸν Ὑπέρτατον Ἀτμᾶ ἀπολάβῃ. Διὰ τοῦτο, ὁ Κύριος ταύτην τὴν εὐκαιρίαν δίδωσιν: ὁποῖος δήποτε κοινὸς ἢ ὁποῖος δήποτε ἁμαρτωλὸς ἄνθρωπος ἂν ᾖ, ἐὰν καὶ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ τὴν ἑαυτοῦ κατάστασιν ἐν τῷ Ὑπέρτατῳ Ἀτμᾶ ἱδρύσῃ – τουτέστιν, τὴν πρὸς τὸ ἄψυχον σύνδεσιν διακόψῃ – τότε καὶ αὐτὸς τὸν εἰρηνικὸν Βραχμᾶ (τὸ νιρβᾶνα) ἀπολήψεται· ἐλευθερωθήσεται ἐκ τῆς γενέσεως καὶ τοῦ θανάτου. Ὁ Κύριος ὅμοιόν τι εἶπεν ἐν τῇ τριακοστῇ ῥήσει τοῦ ἑβδόμου κεφαλαίου: «Οἱ γινώσκοντες ἐμὲ ὡς τὸ Ἀδιβούτα, τὸ Ἀδιδαῖβα, καὶ τὸ Ἀδιιαζνᾶ καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἀπαλλαγῆς, οὗτοι ἐμὲ τῇ ἀληθείᾳ γινώσκουσιν, τουτέστιν, ἐμὲ ἀπολαμβάνουσιν.» Ἐν τῇ πέμπτῃ ῥήσει τοῦ ὀγδόου κεφαλαίου λέγεται: «Καὶ ὅστις ἐν τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου, τὸ σῶμα ἀπολείπων, ἐμὲ μόνον μεμνημένος, οὗτος τὸ ἐμὸν εἶναι ἀπολαμβάνει· οὐδὲν περὶ τούτου ἀμφίβολον.» Δευτέρως, διὰ τῶν ἄνω λόγων, ὁ Κύριος τὴν δόξαν ἐκείνης τῆς βραχμΐ σθιτι περιγράφει: ἐὰν τις ἐν αὐτῇ καὶ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ ἱδρυθῇ, τὸν εἰρηνικὸν Βραχμᾶ ἀπολαμβάνει. Καθάπερ ὁ Κύριος εἶπεν περὶ τῆς «σαμαβουδδι» (τῆς ἰσότητος τοῦ νοός) ὅτι καὶ ἡ μικρὰ ταύτης ἄσκησις ἐκ τοῦ μεγάλου φόβου διασώζει (2.40), οὕτως ἐνταῦθα λέγει ὅτι ἐὰν ἡ βραχμΐ σθιτι καὶ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ ἀποληφθῇ – ἐὰν ἡ πρὸς τὸ ἄψυχον σύνδεσις διακοπῇ – τότε τὸ νιρβᾶνα Βραχμᾶ ἀπολαμβάνει. Ἐν τῇ ἐμπειρίᾳ ταύτης τῆς καταστάσεως, ἡ πρὸς τὸ ἄψυχον προσπάθεια μόνον ἐστὶ τὸ κώλυμα. Ἐὰν τις ταύτην τὴν προσπάθειαν καὶ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ ἀπορρίψῃ, τότε τὴν αὐτόφαντον, ἀληθινὴν αὐτοῦ κατάστασιν ἐμπειρεῖται. Ἐνταῦθα ἀπορία τις ἂν γένοιτο: Πῶς δύναται ἐμπειρία ἥτις ἐν τῷ βίῳ οὐκ ἐγένετο, ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ συμβῆναι; Τοῦτέστιν, ἐν ὑγιεῖ καταστάσει, ὁ νοῦς τοῦ σᾱδχᾷκα ὑγιὴς ἔσται, ἕξει τὴν τῆς διακρίσεως δύναμιν, ἔσται ἐγρήγορως, οὕτως τὴν βραχμΐ σθιτι ἐμπειρήσεται· ἀλλ’ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ, ὅταν ἡ ζωτικὴ δύναμις ἀπαλλάσσηται, ὁ νοῦς ταράσσεται, ἡ ἐγρήγορσις ἀπόλλυται – ἐν τοιαύτῃ καταστάσει, πῶς ἡ τῆς βραχμΐ σθιτι ἐμπειρία συμβήσεται; Ἡ λύσις αὕτη ἐστίν: Ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ, ὅταν ἡ ζωτικὴ δύναμις ἀπαλλάσσηται, ἡ πρὸς τὸ σῶμα καὶ τὰ ὅμοια σύνδεσις αὐτομάτως διακόπτεται. Ἐὰν ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ ἡ προσοχὴ πρὸς ἐκείνην τὴν αὐτόφαντον Πραγματικότητα τραπῇ, ἡ ἐμπειρία αὐτῆς ῥᾳδίως συμβαίνει. Αἰτία δέ, ὅτι πρὸς τὴν τῆς νιρβικάλπα (ἀνεπίνοητον) καταστάσεως ἀπόληψιν, νοῦς, διάκρισις καὶ τὰ ὅμοια ἀναγκαῖα εἰσί, ἀλλὰ πρὸς τὴν ὑπὲρ τὴν κατάστασιν Πραγματικότητα ἀπολαβεῖν, προσοχὴ μόνον ἀναγκαία ἐστίν. Ἐκείνη ἡ προσοχὴ δύναται συμβῆναι διὰ προλαβούσης ἀσκήσεως, διὰ τινὸς εὐαγοῦς ἐντύπου (σαμσκᾱρα), ἢ διὰ τῆς ἀναιτίου χάριτος τοῦ Θεοῦ ἢ ἁγίου – ἅπαξ τῆς προσοχῆς συμβαίνουσης, ἡ ἀπόληψις αὐτῆς αὐτόφαντός ἐστιν. Ἐνταῦθα, ἡ ἔμφασις τῆς λέξεως «ἀπι» (καί) ἐστιν ὅτι ἐὰν τις ταύτην τὴν κατάστασιν πρὸ τοῦ τῆς τελευτῆς καιροῦ ἀπολάβῃ, τουτέστιν ζῶν, γίνεται ζΐβανμουκτα (ἐλευθερωμένος ζῶν)· ἀλλ’ ἐὰν αὕτη ἡ κατάστασις καὶ ἐν τῷ τῆς τελευτῆς καιρῷ συμβῇ – τουτέστιν, τις ἀκτήμων καὶ ἄνευ ἐγώ γένηται – τότε καὶ αὐτὸς ἐλευθεροῦται. Τοῦτο ἐμφαίνει ὅτι αὕτη ἡ κατάστασις ἀθρόως συμβαίνει. Πρὸς ταύτην τὴν κατάστασιν, οὐδὲ ἡ ἐλαχίστη χρεία ἀσκήσεως, διαλογισμοῦ, ἢ εἰσόδου εἰς σαμᾱδχι ὑπάρχει. Ἐνταῦθα, ἐν τῷ πλαισίῳ τῆς Καρμαγογᾶς, ὁ Κύριος τῇ λέξει «βραχμα-νιρβᾱναμ» ἐχρήσατο. Τὸ νόημα ἐστὶν ὅτι καθάπερ ὁ Σᾱγκχῷαγογΐ τὸ νιρβᾱνα Βραχμᾶ ἀπολαμβάνει (Γῑτᾱ 5.24-26), οὕτως καὶ ὁ Καρμαγογΐ τὸ νιρβᾱνα Βραχμᾶ ἀπολαμβάνει. Αὐτὸ τοῦτο τὸ σημεῖον ἐν τῇ πέμπτῃ ῥήσει τοῦ πέμπτου κεφαλαίου λέγεται: Ἡ κατάστασις ἣν ὁ Σᾱγκχῷαγογΐ ἀπολαμβάνει, καὶ ὁ Καρμαγογΐ ἀπολαμβάνει. **Ἰδιαίτερον Σημεῖον:** Ἄψυχον (ζαδᾱ) καὶ ἔμψυχον (χετανα) – ταῦτα δύο πράγματά εἰσιν. Ἡ οὐσιώδης φύσις παντὸς ὄντος ἐστὶν ἔμψυχος, ἀλλὰ τῷ ἀψύχῳ συνεκράθη. Ἡ πρὸς τὸ ἄψυχον ἕλξις ἐστὶν τὸ πρὸς τὴν καταστροφὴν πορεύεσθαι, καὶ ἡ πρὸς τὴν συνειδησιακὴν ἀρχήν (τσινμαῷα-ταττβᾷ) ἕλξις ἐστὶν τὸ πρὸς τὴν ἀνύψωσιν πορεύεσθαι, τὸ τὴν ἑαυτοῦ εὐημερίαν ποιεῖν. Ἐν τῷ πρὸς τὸ ἄψυχον πορεύεσθαι, ἡ «πλάνη» (μοχά) κυριαρχεῖ, καὶ ἐν τῷ πρὸς τὴν τοῦ Ὑπέρτατου Ἀτμᾶ ἀρχὴν πορεύεσθαι, ἡ «διάκρισις» (βιβεκα) κυριαρχεῖ. Ἀπὸ τῆς ἀποψεως τῆς κατανόησεως, ἡ μοχὰ καὶ ἡ βιβεκα δύνανται εἰς δύο εἴδη ἑκάστη διαιρεθῆναι: (1) Μοχὰ σὺν ἐγωισμῷ καὶ κτητικῇ διαθέσει (ἀχᾱμτᾱ-μαματᾱ), καὶ μοχὰ σὺν ἐπιθυμίᾳ. (2) Διάκρισις μεταξὺ τοῦ Ὄντως ὄντος καὶ τοῦ μὴ ὄντος (Σατ-ἀσατ), καὶ διάκρισις μεταξὺ καθήκοντος καὶ μὴ καθήκοντος (καρταβῷα-ἀκαρταβῷα). Τὰ κτηθέντα πράγματα, τὸ σῶμα καὶ τὰ ὅμοια, νομίζειν ὡς «ἐγώ» καὶ «ἐμά» – αὕτη ἐστὶν μοχὰ σὺν ἐγωισμῷ καὶ κτητικῇ διαθέσει. Καὶ τὰ μὴ κτηθέντα πράγματα, γεγονότα, καταστάσεις καὶ τὰ ὅμοια ἐπιθυμεῖν – αὕτη ἐστὶν μοχὰ σὺν ἐπιθυμίᾳ. Ὁ ἐνοικῶν τῷ σώματι (σαρῑρΐ) χωριστός ἐστι καὶ τὸ σῶμα χωριστόν ἐστιν· ὁ σαρῑρΐ Σατ ἐστὶ καὶ τὸ σῶμα ἀσατ ἐστίν· ὁ σαρῑρΐ ἔμψυχός ἐστι καὶ τὸ σῶμα ἄψυχον – τοῦτο ὀρθῶς ὡς χωριστὰ γινώσκειν ἐστὶν ἡ διάκρισις μεταξὺ Σατ καὶ ἀσατ. Καὶ τὸ τί ἐστι καθήκον καὶ τί ἐστι μὴ καθήκον, τί ἐστι δχαρμα καὶ τί ἐστι ἀδχαρμα, ὀρθῶς συνιέναι, καὶ κατὰ τοῦτο πράττειν, τὸ καθήκον ἐπιτελοῦντα καὶ τὸ μὴ καθήκον ἀπορρίπτοντα, ἐστὶν ἡ διάκρισις μεταξὺ καθήκοντος καὶ μὴ καθήκοντος. Ἐν τῷ πρώτῳ κεφαλαίῳ, καὶ ὁ Ἀρζούνας ὑπὸ δύο εἴδη μοχᾶς ἐταράχθη, ἐν οἷς πάντα τὰ ὄντα ἐμπλέκονται. Τὸν ἐγωισμὸν ἀναλαβών: «Ἡμεῖς δίκαιοι ψυχαί ἐσμεν αἱ γινώσκουσαι τὰ ἁμαρτήματα», καὶ τὴν κτητικὴν διάθεσιν ἀναλαβών: «Οὗτοι οἱ συγγενεῖς ἀποθανοῦνται» – αὕτη ἦν μοχὰ σὺν ἐγωισμῷ καὶ κτητικῇ διαθέσει. «Ἁμαρτία οὐ δεῖ ἡμῖν προστιθέσθω, ἡ αἰτία τῆς τοῦ γένους ἀπωλείας οὐ δεῖ ἡμῖν προστιθέσθω, ἡ ἁμαρτία τῆς τῶν φίλων προδοσίας οὐ δεῖ ἡμῖν προστιθέσθω, ἡμεῖς οὐ δεῖ εἰς γέενναν πορευθῶμεν, οἱ ἡμέτεροι πρόγονοι οὐ δεῖ πέσωσιν» – αὕτη ἦν μοχὰ σὺν ἐπιθυμίᾳ. Ἵνα ταῦτα τὰ δύο εἴδη μοχᾶς ἀφέλῃ, ὁ Κύριος δύο εἴδη διακρίσεως ἐν τῷ δευτέρῳ κεφαλαίῳ ἐξήγησε: διάκρισιν μεταξὺ τοῦ σαρῑρΐ καὶ τοῦ σαρῑρα, Σατ καὶ ἀσατ (2.11-30), καὶ διάκρισιν μεταξὺ καθήκοντος καὶ μὴ καθήκοντος (2.31-53). Τὴν διάκρισιν μεταξὺ σαρῑρΐ καὶ σαρῑρα ἐξηγούμενος, ὁ Κύριος εἶπεν: «Οὐκ ἔστιν ὅτι ἐγὼ, σὺ, καὶ οὗτοι οἱ βασιλεῖς πρότερον οὐκ ἦμεν, οὐδ’ ὅτι ἡμεῖς μετὰ ταῦτα οὐκ ἐσόμεθα» – τουτέστιν, ἡμεῖς πάντες πρότερον ἦμεν καὶ μετὰ ταῦτα ἐσόμεθα, καὶ ταῦτα τὰ σώματα πρότερον οὐκ ἦν καὶ μετὰ ταῦτα οὐκ ἔσται, καὶ μεταβάλλεται κατὰ πᾶν κινούμενον καὶ ἐν τῷ μεταξύ. Καθάπερ ἡ παιδικὴ ἡλικία, ἡ νεανικὴ ἡλικία, καὶ ἡ γηραιὰ ἡλικία – αὗται αἱ καταστάσεις ἐν τῷ σώματι μεταβάλλονται, καὶ καθάπερ ἄνθρωπος παλαιὰ ἱμάτια ἀπορρίπτει καὶ νέα ἐνδύεται, οὕτως ἡ ψυχή, τὸ πρότερον σῶμα ἀπολείπουσα, ἕτερον σῶμα ἀναλαμβάνει – τοῦτο ἀναμφισβήτητος νόμος ἐστίν. Τί ἐν τούτῳ εἰς λύπην ἢ θρῆνον ὑπάρχει; Τὴν διάκρισιν μεταξὺ καθήκοντος καὶ μὴ καθήκοντος ἐξηγούμενος, ὁ Κύριος εἶπεν: Πρὸς Κσᾱτρῑῷα, οὐδεὶς δχαρμα μείζων τοῦ δικαίου πολέμου ἐστίν. Πόλεμος ὁ ἀζήτητος ἐρχόμενος ἀνοικτὴ πύλη εἰς τὸν οὐρανόν ἐστιν. Ἐὰν μὴ τὸν ἴδιον δχαρμα ἐν εἴδει μάχης ἐπιτελῇς, ἁμαρτία σοι προστεθήσεται. Ἐὰν πολεμῇς, τὴν νίκην καὶ τὴν ἧτταν, τὸ κέρδος καὶ τὴν ζημίαν, καὶ τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν ἀλγηδόνα ὡς ἴσας θεωρῶν, τότε ἁμαρτία σοι οὐ προστεθήσεται. Σοὶ μόνον ἐξουσία πρᾶξιν ποιεῖν, οὐδέποτε πρὸς τοὺς καρποὺς αὐτῆς. Μὴ γίνου αἰτία τῶν καρπῶν τῆς πράξεως, μηδὲ πρὸς τὴν ἀπραξίαν προσπάθειαν ἔχε. Διὰ τοῦτο, ἰσότιμος ἐν τῇ εὐπραγίᾳ καὶ τῇ δυστυχίᾳ ὤν, καὶ ἐν ἰσότητι ἱδρυμένος, τὰς πράξεις ἐπιτέλει· ἡ γὰρ ἰσότης Γογᾶ ἐστίν. Ὁ ἄνθρωπος ὁ τὴν πράξιν μετὰ ἰσότητος τοῦ νοός ἐπιτελῶν, ἐλεύθερος ἐκ τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς κακίας καὶ ζῶν γίνεται. Ὅταν ὁ σὸς νοῦς ὑπερβῇ τὸν ἰλὺν τῆς πλάνης καὶ τὴν ταραχὴν τὴν ἐκ τῶν μαχομένων γραφῶν γινομένην, τότε τὴν Γογᾶν ἀπολήψῃ. Οὕτως, μετὰ τὴν ἐκφώνησιν τῶν τοῦ Κυρίου ὀνομάτων «Τατ Σατ», τὸ δεύτερον κεφάλαιο τὸ ὀνομαζόμενον Σᾱγκχῷαγογᾶ, ἐν τῇ διαλόγῳ μεταξὺ τοῦ Σρῑ Κρ̥σνᾷ καὶ τοῦ Ἀρζούνου, ὅπερ ἐστὶν ἡ Οὐπανισᾷδ τοῦ Σρῑμαδ Βχᾱγᾷβδγῑτᾷ, συγκείμενον ἐκ Βραχμαβιδῷᾶς καὶ Γογᾶσᾱστρα, τελειοῦται.