**૨.૩૦** હે અર્જુન, હે ભરતવંશી! સર્વ શરીરોમાં વસતો આ દેહી નિત્ય અને અવિનાશી છે. તેથી તમે કોઇ પણ પ્રાણી માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી.
**ટીકા:** "હે ભરતવંશી! આ આત્મા નિત્ય અને અવિનાશી છે, સર્વનાં શરીરોમાં છે" – મનુષ્ય, દેવતા, પશુ, પક્ષી, કીટ, પતંગિયાં, સ્થાવર-જંગમ એમ સર્વ પ્રાણીઓના શરીરોમાં આ દેહી નિત્ય અને અવિનાશી (અવધ્ય) છે, એટલે કે જેનો નાશ થઇ શકે નહિ.
'અવધ્ય' શબ્દના બે અર્થ છે: (૧) જેનો વધ ન કરવો જોઇએ, અને (૨) જેનો વધ કરી જ શકાય નહિ. ઉદાહરણ તરીકે, ગાય 'અવધ્ય' છે એ અર્થે કે તેનો વધ કદી પણ ન કરવો જોઇએ, કોઇ પણ પરિસ્થિતિમાં નહિ, કારણ કે ગોવધમાં મહાપાપ છે. પરંતુ દેહી આત્મા સંબંધે એ 'વધ ન કરવો જોઇએ' એવો પ્રશ્ન નથી; બલકે આ આત્માનો નાશ કોઇ પણ સાધનથી કદી થઇ શકે નહિ અને કોઇ કરી પણ શકે નહિ – "આ અવિનાશીનો નાશ કરવો કોઇના વશમાં નથી" (૨.૧૭).
"તેથી તમે કોઇ પણ પ્રાણી માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી" – એટલે કે તમારે કોઇ પણ પ્રાણી માટે શોક ન કરવો જોઇએ; કારણ કે આ આત્માનો નાશ કદી થઇ શકે નહિ અને નશ્વર શરીર તો ક્ષણમાત્ર પણ સ્થિર રહેતું નથી.
અહીં 'સર્વ ભૂતો' શબ્દના બહુવચન રૂપથી એ ઉદ્દેશ છે કે કોઇ પણ પ્રાણી બાકી ન રહે – એટલે કે, કોઇ પણ પ્રાણી માટે શોક ન કરવો.
શરીર તો નશ્વર જ છે; કારણ કે નાશ પામવું એ જ તેની સ્વાભાવિક પ્રકૃતિ છે. તે તો ક્ષણે ક્ષણે નાશ પામી રહ્યું છે. પરંતુ જે એકની નિત્ય સ્વરૂપ છે તે કદી નાશ પામતું નથી. આ સત્યનો જેને બોધ થાય છે, તેને શોક થઇ શકે જ નહિ.
**સંદર્ભનો વિશેષ મુદ્દો:**
અહીં અગિયારમી થી ત્રીસમી શ્લોક સુધીનો ભાગ આ બેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરવા માટે જ છે: આત્મા અને શરીર, નિત્ય અને અનિત્ય, સત્ય અને અસત્ય, અવિનાશી અને વિનાશી – એટલે કે તેમને અલગ અલગ જણાવવા. કારણ કે, 'આત્મા અલગ છે' અને 'શરીર અલગ છે' એવો ભેદબુદ્ધિ થયા વિના કોઇ પણ આધ્યાત્મિક માર્ગ – ભલે તે કર્મયોગ હોય, જ્ઞાનયોગ હોય અથવા ભક્તિયોગ હોય – તેનો આચરણ થઇ શકે નહિ. એટલું જ નહિ, સ્વર્ગાદિ લોકોની પ્રાપ્તિ માટે પણ આત્મા અને શરીરનો ભેદ સમજવો આવશ્યક છે. કારણ કે જો આત્મા શરીરથી અલગ ન હોય તો શરીરના નાશ પછી સ્વર્ગમાં જનાર કોણ હશે? તેથી, અદ્વૈતી હોય કે દ્વૈતી, સર્વ ઈશ્વરવાદી તત્ત્વચિંતકો, તેમનો સંપ્રદાય ભલે જે હોય, દેહી અને દેહનો ભેદ તો અવશ્ય માને છે. અહીં ભગવાન આ જ ભેદ સ્પષ્ટ કરવા ઇચ્છે છે.
આ ભાગમાં ભગવાને જે કહ્યું છે તે તો લગભગ સર્વ મનુષ્યોનો અનુભવનો વિષય છે. ઉદાહરણ તરીકે, શરીર બદલાય છે પણ આત્મા બદલાતો નથી. જો આ આત્મા બદલાતો હોત તો શરીરના બદલાવને કોણ જાણત? બાળપણ હતું, પછી યૌવન આવ્યું; કોઇ વાર રોગ આવ્યો, કોઇ વાર ગયો – આમ અવસ્થાઓ બદલાતી રહે છે પણ આ બધી અવસ્થાઓને જાણનાર આત્મા તો એક જ રહે છે. તેથી જે બદલાય અને જે ન બદલાય તે કદી એક ન હોઈ શકે. આનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ સર્વને છે. એટલે આ ભાગમાં ભગવાને આત્મા-અનાત્મા, બ્રહ્મ-જીવ, પ્રકૃતિ-પુરુષ, જડ-ચેતન, માયા-અવિદ્યા વગેરે તત્ત્વજ્ઞાનના પારિભાષિક શબ્દો વાપર્યા નથી. કારણ કે લોકોએ તત્ત્વજ્ઞાનનાં વિષયો માત્ર શીખવા માટે જ સ્વીકાર્યા છે; તે વિષયોને માત્ર અભ્યાસનો વિષય જ ગણે છે. આ દૃષ્ટિએ ભગવાને આ ભાગમાં તત્ત્વજ્ઞાનના શબ્દો વાપરવાને બદલે શરીર-દેહી, અસત્ય-સત્ય, વિનાશી-અવિનાશી એવા શબ્દો વાપર્યા છે. આ બંનેનો ભેદ જેને યથાર્થ રીતે ખબર પડે છે તેને તો શોકનો સ્પર્શ પણ થઇ શકે નહિ. માત્ર તત્ત્વજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો શીખનારનો શોક દૂર થતો નથી.
ષડ્દર્શનના અભ્યાસ અને પ્રત્યક્ષ અનુભવમાં પારાવાર ભેદ છે. અભ્યાસમાં બ્રહ્મ, ઈશ્વર, જીવ, પ્રકૃતિ અને જગત – આ બધાં જ્ઞાનના વિષય બની જાય છે; એટલે કે અભ્યાસી જાણનાર હોય છે અને બ્રહ્મ, ઈશ્વર વગેરે ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણના વિષય બની જાય છે. અભ્યાસીની ઇચ્છા માહિતી વધારવાની, વિદ્યાસંચય કરવાની હોય છે. પરંતુ મુમુક્ષુ, જિજ્ઞાસુ અથવા ભક્ત સાધકની ઇચ્છા અનુભવ લેવાની હોય છે; એટલે કે પ્રકૃતિ અને જગત સાથેનો સંબંધ છેદીને, પોતાને જાણીને, બ્રહ્મ સાથેની એકતાનો અનુભવ લેવાનો, ઈશ્વરની શરણાગતિ લેવાની.
**સંધાન:** અર્જુનના મનમાં તેના સ્વજનોના મરણનો શોક અને વડીલોના વધના પાપનો ભય હતો. એટલે કે અહીં એ શોક હતો કે મારા સ્વજનોથી વિયોગ થશે અને તેમના અભાવે મને દુઃખ ભોગવવું પડશે, અને એ ભય હતો કે પાપને કારણે પરલોકમાં નરકાદિની યાતના ભોગવવી પડશે. તેથી અર્જુનના શોકને દૂર કરવા માટે ભગવાને અગિયારમી થી ત્રીસમી શ્લોક સુધીનો ભાગ કહ્યો. અને હવે અર્જુનના ભયને દૂર કરવા માટે તે ક્ષત્રિયના ધર્મ વિશેનો આગળનો ભાગ આરંભે છે.
★🔗
