यहाँ (पाण्डव सेनामा) महान वीरहरू, शक्तिशाली धनुका धनीहरू र युद्धमा भीम र अर्जुनको बराबरी गर्नेहरू छन्। तिनीहरूमा युयुधान (सात्यकि), राजा विराट र महान रथी द्रुपद छन्। धृष्टकेतु र चेकितान, र वीर काशीराज पनि त्यहाँँ छन्। पुरुजित र कुन्तिभोज—यी दुई भाइ—र मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ शैब्य पनि उपस्थित छन्। शक्तिशाली युधामन्यु र पराक्रमी उत्तमौजा पनि त्यहाँँ छन्। सुभद्राको पुत्र अभिमन्यु र द्रौपदीका पाँच पुत्रहरू पनि उपस्थित छन्। यी सबै महान रथीहरू हुन्।
टीका: "यहाँँ वीरहरू, महान धनुर्धरहरू, युद्धमा भीम र अर्जुनसरह छन्" – जसको द्वारा बाण चलाइन्छ र प्रहार गरिन्छ त्यसलाई 'इष्वास' अर्थात् धनु भनिन्छ। त्यस्ता ठूला र विशाल इष्वास (धनु) भएकाहरू सबै 'महेष्वास' (महान धनुर्धर) हुन्। भनाइको आशय के हो भने ठूलो धनु माथि डोरी चढाउनु र त्यसको प्रत्यञ्चा तान्नु दमखमको काम हो। शक्तिशाली तानले छोडिएको बाणले ठूलो क्षति पुर्याउँछ। यिनीहरूसँग त्यस्ता ठूला धनुहरू छन् भनेर नै यी सबै योद्धाहरू अत्यन्त शक्तिशाली र वीर छन्। यी सामान्य योद्धा होइनन्। युद्धमा यिनीहरू भीम र अर्जुनको बराबरीका छन्, अर्थात् शारीरिक शक्तिमा भीमजस्तै र अस्त्रविद्याको कौशलमा अर्जुनजस्तै छन्।
'युयुधान' – युयुधान (सात्यकि)ले अर्जुनबाट अस्त्रविद्या सिकेका थिए। त्यसैले, भगवान् श्रीकृष्णले दुर्योधनलाई नारायणी सेना दिंदा पनि उनी कृतज्ञ भई दुर्योधनको पक्षमा नगई अर्जुनको पक्षमै रहे। द्रोणाचार्यको मनमा अर्जुनप्रति वैरभाव रोप्न दुर्योधनले पहिलो नम्बरमा महान योद्धाहरूमध्ये अर्जुनको शिष्य युयुधानको नाम लिन्छन्। आशय के हो भने: "यो अर्जुनलाई हेर त! उसले तपाईँबाट अस्त्र चलाउने विद्या सिक्यो, र तपाईँले उसलाई यहाँसम्म वरदान दिनुभयो कि संसारमा उसको बराबरीको अर्जुन कोही नहोस् भनेर तपाईँ प्रयत्नशील हुनेछौ। तपाईँले आफ्नो शिष्य अर्जुनप्रति यस्तो स्नेह देखाउनुभयो, तर उ कृतघ्न भई तपाईँ विरुद्ध युद्ध गर्न खडा छ, भने अर्जुनको आफ्नै शिष्य उसको पक्षमा छ।"
[युयुधान महाभारत युद्धमा मारिएनन् तर यादवहरूको आपसी युद्धमा मारिए।]
'र विराट' – "त्यो राजा विराट, जसको कारण हाम्रो वीर सुशर्मा अपमानित भए, तपाईँलाई सम्मोहन-अस्त्रले मोहित हुनुपर्यो, र हामीले पनि उनको गाईहरू छाडेर युद्धबाट भाग्नुपर्यो—त्यो राजा विराट तपाईँ विरुद्ध विपक्षमा खडा छ।"
राजा विराटको द्रोणाचार्यसँग व्यक्तिगत वैर वा द्वेष थिएन; तर दुर्योधनले सोच्छन् कि यदि उनले युयुधानपछि द्रुपदको नाम लिए, द्रोणाचार्यले सोच्न सक्छन् कि दुर्योधन उनलाई पाण्डवहरू विरुद्ध उक्साइरहेका छन् र विशेषतः युद्धको लागि प्रेरित गरिरहेका छन्, र उनको मनमा पाण्डवहरूप्रति वैरभाव रोपिरहेका छन्। त्यसैले दुर्योधनले द्रुपदभन्दा पहिले विराटको नाम लिन्छन्, ताकि द्रोणाचार्यले उनको चाल बुझ्न नसुन् र विशेष उत्साहसाथ युद्ध गरुन्।
[राजा विराट, उनका तीन पुत्र उत्तर, श्वेत र शङ्खसँगै महाभारत युद्धमा मारिए।]
'र महारथी द्रुपद' – "तपाईँले द्रुपदलाई पूर्वको स्नेह सम्झाउनुभयो, तर उनले सभामा 'म राजा हुँ र तपाईँ भिक्षुक हुनुहुन्छ; हामीबीच कसरी मैत्री हुन सक्छ?' भन्दै तपाईँलाई अपमानित गरे। र, वैरको कारणले उनले तपाईँलाई मार्ने निमित्त एउटा पुत्र पनि उत्पन्न गरे। त्यही महान रथी द्रुपद तपाईँसँग युद्ध गर्न विपक्षमा खडा छ।"
[राजा द्रुपद युद्धमा द्रोणाचार्यको हातबाट मारिए।]
'धृष्टकेतु' – "यो धृष्टकेतु कति मूर्ख छ, कि उसले आफ्नो बुबा शिशुपाललाई पूर्ण सभामा चक्रले मार्ने त्यही कृष्णको पक्षमा युद्ध गर्न खडा भएको छ!"
[धृष्टकेतु द्रोणाचार्यको हातबाट मारिए।]
'चेकितान' – "सम्पूर्ण यादव सेना हाम्रो पक्षमा युद्ध गर्न तयार छ, तर यो यादव चेकितान पाण्डव सेनामा छ।"
चेकितान दुर्योधनको हातबाट मारिए!
'र वीर काशीराज' – "यो काशीराज अत्यन्त महान वीर र शक्तिशाली रथी हो। उनी पनि पाण्डव सेनामा छन्। त्यसैले तपाईँले सावधानीपूर्वक युद्ध गर्नुपर्छ; किनभने उनी धेरै शक्तिशाली छन्।"
[काशीराज महाभारत युद्धमा मारिए।]
'पुरुजित र कुन्तिभोज' – "पुरुजित र कुन्तिभोज—यी दुई, कुन्तीका भाइ भएकाले हाम्रा र पाण्डवहरूका मामा हुन्, तथापि, उनीहरूको मनमा पक्षपात भएकाले हामी विरुद्ध युद्ध गर्न खडा छन्।"
[दुवै पुरुजित र कुन्तिभोज युद्धमा द्रोणाचार्यको हातबाट मारिए।]
'र नरश्रेष्ठ शैब्य' – "यो शैब्य युधिष्ठिरको ससुरा हुन्। उनी मनुष्यहरूमध्ये श्रेष्ठ र धेरै शक्तिशाली छन्। नाताको हिसाबले उनी पनि हाम्रा आफन्तै हुन्। तर उनी पाण्डवहरूको पक्षमा छन्।"
'र शक्तिशाली युधामन्यु र पराक्रमी उत्तमौजा' – "पाञ्चालका यी अत्यन्त शक्तिशाली र वीर योद्धा, युधामन्यु र उत्तमौजा, मेरो शत्रु अर्जुनको रथको पाङ्ग्राको रक्षाको लागि नियुक्त गरिएका छन्। तपाईँले उनीहरूमाथि पनि नजर राख्नुपर्छ।"
[दुवै राति सुतेको अवस्थामा अश्वत्थामाद्वारा मारिए।]
'सौभद्र' – "यो कृष्णकी बहिनी सुभद्राको पुत्र अभिमन्यु हो। उनी महान वीर हुन्। उनले गर्भमै बसेर चक्रव्यूह भङ्ग गर्ने कला सिकेका थिए। त्यसैले चक्रव्यूह रचना गर्ने बेलामा तपाईँले उनको बारेमा सचेत रहनुपर्छ।"
[अभिमन्यु युद्धमा मारिए जब दुःशासनको पुत्रले अन्यायपूर्वक गदाले उनको टाउकोमा प्रहार गर्यो।]
'र द्रौपदीका पुत्रहरू' – "द्रौपदीको गर्भबाट, क्रमशः युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेवद्वारा प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकर्म, शतानीक र श्रुतसेन उत्पन्न भए। तपाईँले यी पाँचलाई ध्यानमा राख्नुपर्छ। द्रौपदीले पूर्ण सभामा मेरो उपहास गरिन् र मेरो हृदय दाह गरिन्। युद्धमा उनका यी पाँच पुत्रहरूलाई मारेर तपाईँले त्यसको प्रतिशोध लिनुपर्छ।"
[यी पाँच जना राति सुतेको अवस्थामा अश्वत्थामाद्वारा मारिए।]
'सबै नै महान रथीहरू हुन्' – "यी सबै महान रथीहरू हुन्। शास्त्र र अस्त्रविद्यामा निपुण, र युद्धमा दस हजार धनुर्धरहरू विरुद्ध एक्लै रथ चलाउन सक्ने वीर व्यक्तिलाई 'महारथी' भनिन्छ। त्यस्ता धेरै महान रथीहरू पाण्डव सेनामा खडा छन्।"
सम्बन्ध: द्रोणाचार्यको मनमा पाण्डवहरूप्रति वैरभाव रोप्न र उनलाई युद्धको लागि प्रेरित गर्न, दुर्योधनले पाण्डव सेनाको विशेष गुणहरूको वर्णन गरे। दुर्योधनको मनमा यो विचार उठ्यो कि द्रोणाचार्य त पहिले नै पाण्डवहरूतिर झुकाव राख्छन्; त्यसैले पाण्डव सेनाको महत्त्व सुनेपछि उनले मलाई भन्न सक्छन्, "जब पाण्डव सेनामा यस्ता विशेष गुणहरू छन्, त तिमीले उनीहरूसँग सुलह किन गर्दैनौ?" यो विचार उठेपछि नै दुर्योधनले अर्को तीन श्लोकहरूमा आफ्नो सेनाको विशेष गुणहरूको वर्णन गर्छन्।
★🔗
