ఇక్కడ (పాండవ సేనలో) మహావీరులు, గొప్ప విల్లంబరులు, యుద్ధంలో భీమార్జునులతో సమానులైన వారున్నారు. వారిలో యుయుధానుడు (సాత్యకి), విరాటరాజు, మహారథుడైన ద్రుపదుడు కలరు. ధృష్టకేతువు, చేకితానుడు, శూరుడైన కాశీరాజు కూడా ఉన్నాడు. పురుజిత్తుడు, కుంతిభోజుడు — ఈ ఇద్దరు సోదరులు — మరియు మనుష్యశ్రేష్ఠుడైన శైబ్యుడు కూడా ఉన్నాడు. బలశాలియైన యుధామన్యుడు, పరాక్రమశాలియైన ఉత్తమౌజుడు కూడా ఉన్నారు. సుభద్రాపుత్రుడైన అభిమన్యుడు మరియు ద్రౌపదీదేవి యొక్క ఐదుగురు పుత్రులు కూడా ఉన్నారు. ఇవన్నీ మహారథులు.
**వ్యాఖ్య:** "ఇక్కడ వీరులు, మహాధనుర్ధరులు, యుద్ధంలో భీమార్జునులతో సమానులు" — అంటే, బాణాలను వేయడానికి, ప్రయోగించడానికి ఉపయోగించేది 'ఇష్వాస' అంటే ధనుస్సు. అటువంటి పెద్ద, గొప్ప ఇష్వాసాలు (ధనుస్సులు) కలిగినవారు అందరూ 'మహేష్వాసులు' (మహాధనుర్ధరులు). భావం ఏమిటంటే, పెద్ద ధనుస్సును వంచడం, దాని జ్యాను లాగడం అత్యంత బలసాధ్యం. అటువంటి బలమైన లాగుతో వదిలే బాణం గొప్ప నష్టం కలిగిస్తుంది. అటువంటి పెద్ద ధనుస్సులు కలిగి ఉండటం వలన, ఈ యోధులందరూ అత్యంత బలశాలులు, వీరులు. వీరు సామాన్య యోధులు కారు. యుద్ధంలో వీరు భీమార్జునులతో సమానులు — అంటే, బలంలో భీముని వలె, ఆయుధ ప్రయోగ కుశలతలో అర్జునుని వలె ఉన్నారు.
'యుయుధానుడు' — యుయుధానుడు (సాత్యకి) అర్జునుని వద్ద ఆయుధ విద్య నేర్చుకున్నాడు. అందుకే, శ్రీకృష్ణుడు దుర్యోధనునికి నారాయణీ సేనను ఇచ్చినప్పటికీ, అతను కృతజ్ఞతగా అర్జునుని వైపే ఉండిపోయాడు, దుర్యోధనుని వైపు చేరలేదు. ద్రోణాచార్యుల మనస్సులో అర్జునుని పట్ల విరోధ భావనను నాటడానికి, దుర్యోధనుడు మొదటగా గొప్ప యోధులలో అర్జునుని శిష్యుడైన యుయుధానుని పేరు చెబుతాడు. ఉద్దేశం: "చూడండి ఈ అర్జునుని! అతను మీ వద్ద ఆయుధ విద్య నేర్చుకున్నాడు, అతనితో సమానమైన ధనుర్ధరుడు ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ లేకుండా చూస్తానని మీరు వరం కూడా ఇచ్చారు. మీరు మీ శిష్యుడైన అర్జునుని పట్ల అంత ప్రేమ చూపించారు, కానీ అతను కృతఘ్నుడై మీతో యుద్ధం చేయడానికి నిలబడ్డాడు, కానీ అర్జునుని స్వంత శిష్యుడు అతని వైపే నిలబడ్డాడు."
[యుయుధానుడు మహాభారత యుద్ధంలో చనిపోలేదు, యాదవుల పరస్పర యుద్ధంలో మరణించాడు.]
'మరియు విరాటుడు' — "ఎవరి వలన మన వీరుడైన సుశర్మ అవమానించబడ్డాడు, మీరు సమ్మోహనాస్త్రంతో మంత్రముగ్ధులై పోవలసి వచ్చింది, మేము కూడా ఆయన ఆవులను వదిలి యుద్ధభూమి నుండి పారిపోవలసి వచ్చిందో — ఆ విరాటరాజు మీకు ప్రతిఘటించడానికి నిలబడ్డాడు."
విరాటరాజుకు ద్రోణాచార్యుల పట్ల వ్యక్తిగత శత్రుత్వం లేదు; అయినా, దుర్యోధనుడు యుయుధానుని తర్వాత ద్రుపదుని పేరు చెబితే, ద్రోణాచార్యులు 'దుర్యోధనుడు నన్ను పాండవుల పట్ల, ప్రత్యేకించి యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తున్నాడు, వారి పట్ల శత్రుత్వ భావనను నా మనస్సులో నాటుతున్నాడు' అని భావించవచ్చని దుర్యోధనుడు అనుకుంటాడు. అందుకే, దుర్యోధనుడు ద్రుపదునికి ముందు విరాటుని పేరు చెబుతాడు, తద్వారా ద్రోణాచార్యులు తన కుతంత్రాన్ని గ్రహించకుండా, ప్రత్యేక ఉత్సాహంతో యుద్ధం చేస్తారు.
[విరాటరాజు, అతని ముగ్గురు కుమారులు ఉత్తర, శ్వేత, శంఖులు మహాభారత యుద్ధంలో మరణించారు.]
'మరియు మహారథుడైన ద్రుపదుడు' — "మీరు ద్రుపదునికి మీ పూర్వ స్నేహాన్ని గుర్తు చేశారు, కానీ అతను 'నేను రాజును, మీరు భిక్షుకులు; మనకెలా స్నేహం ఉంటుంది?' అని సభలో మిమ్మల్ని అవమానించాడు. మరియు, శత్రుత్వం వలన మిమ్మల్ని చంపడానికి కూడా పుత్రుడిని పొందాడు. అదే మహారథుడైన ద్రుపదుడు మీతో యుద్ధం చేయడానికి ప్రతిఘటించి నిలబడ్డాడు."
[ద్రుపదరాజు యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుల చేతిలో మరణించాడు.]
'ధృష్టకేతువు' — "ఈ ధృష్టకేతువు ఎంత మూర్ఖుడు, తన తండ్రి శిశుపాలుని చక్రంతో సభామధ్యంలో చంపిన ఆ కృష్ణుని వైపే యుద్ధం చేయడానికి నిలబడ్డాడు!"
[ధృష్టకేతువు ద్రోణాచార్యుల చేతిలో మరణించాడు.]
'చేకితానుడు' — "మొత్తం యాదవ సేన మన వైపు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, ఈ యాదవుడైన చేకితానుడు పాండవ సేనలో నిలబడ్డాడు."
చేకితానుడు దుర్యోధనుని చేతిలో మరణించాడు!
'మరియు శూరుడైన కాశీరాజు' — "ఈ కాశీరాజు అత్యంత గొప్ప వీరుడు మరియు మహాధనుర్ధరుడు. అతనూ పాండవ సేనలో ఉన్నాడు. అందుకే మీరు జాగ్రత్తగా యుద్ధం చేయాలి; ఎందుకంటే అతను అత్యంత శక్తిమంతుడు."
[కాశీరాజు మహాభారత యుద్ధంలో మరణించాడు.]
'పురుజిత్తుడు మరియు కుంతిభోజుడు' — "పురుజిత్తుడు మరియు కుంతిభోజుడు — ఈ ఇద్దరు కుంతీదేవి సోదరులు కావడంవల్ల మనకు మరియు పాండవులకు మాతులులు, అయినప్పటికీ, వారి మనస్సులలో పక్షపాతం వలన వారు మనతో యుద్ధం చేయడానికి నిలబడ్డారు."
[పురుజిత్తుడు మరియు కుంతిభోజుడు ఇద్దరూ యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుల చేతిలో మరణించారు.]
'మరియు మనుష్యశ్రేష్ఠుడైన శైబ్యుడు' — "ఈ శైబ్యుడు ధర్మరాజు యొక్క మామగారు. అతను మనుష్యశ్రేష్ఠుడు మరియు అత్యంత శక్తిమంతుడు. బంధుత్వం ప్రకారం అతనూ మన బంధువే. కానీ అతను పాండవుల వైపే నిలబడ్డాడు."
'మరియు బలశాలియైన యుధామన్యుడు, పరాక్రమశాలియైన ఉత్తమౌజుడు' — "పాంచాల దేశానికి చెందిన ఈ అత్యంత శక్తిమంతులు, వీరులైన యుధామన్యుడు మరియు ఉత్తమౌజుడు, నా శత్రువైన అర్జునుని రథచక్రాలను రక్షించడానికి నియమించబడ్డారు. మీరు వారిపై కూడా దృష్టి సారించాలి."
[ఇద్దరూ రాత్రిపూట నిద్రిస్తూ ఉండగా అశ్వత్థామ చేతిలో మరణించారు.]
'సౌభద్రుడు' — "ఇది కృష్ణుని సోదరి సుభద్రాదేవి పుత్రుడైన అభిమన్యుడు. అతను మహావీరుడు. గర్భంలో ఉండగానే చక్రవ్యూహం భేదించే విద్య నేర్చుకున్నాడు. అందుకే చక్రవ్యూహం ఏర్పాటు చేసే సమయంలో మీరు అతని విషయంలో జాగ్రత్తగా ఉండాలి."
[అభిమన్యుడు యుద్ధంలో, దుఃశాసనుని పుత్రుడు అన్యాయంగా గదతో తలపై కొట్టినప్పుడు మరణించాడు.]
'మరియు ద్రౌపదీదేవి పుత్రులు' — "ద్రౌపదీదేవి గర్భంనుండి, ధర్మరాజు, భీముడు, అర్జునుడు, నకులుడు, సహదేవుడు వరుసగా ప్రతివింధ్యుడు, సుతసోముడు, శ్రుతకర్మ, శతానీకుడు మరియు శ్రుతసేనుడు అనే ఐదుగురు పుత్రులు జన్మించారు. మీరు ఈ ఐదుగురిని గమనించాలి. ద్రౌపది సభామధ్యంలో నన్ను ఎగతాళి చేసి నా హృదయాన్ని దహించింది. ఆమె యొక్క ఈ ఐదుగురు పుత్రులను యుద్ధంలో చంపడం ద్వారా మీరు దాని ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలి."
[ఈ ఐదుగురు పుత్రులు కూడా రాత్రిపూట నిద్రిస్తూ ఉండగా అశ్వత్థామ చేతిలో మరణించారు.]
'అందరూ నిజంగానే మహారథులు' — "ఇవన్నీ మహారథులు. శాస్త్రం మరియు ఆయుధ విద్య రెండింటిలోనూ నిపుణుడై, యుద్ధంలో పదివేల మంది ధనుర్ధరులను ఏకంగా ఎదుర్కోగల శూరుడిని 'మహారథుడు' అంటారు. అటువంటి అనేక మంది మహారథులు పాండవ సేనలో నిలబడి ఉన్నారు."
**సందర్భం:** ద్రోణాచార్యుల మనస్సులో పాండవుల పట్ల విరోధ భావనను నాటడానికి మరియు వారిని యుద్ధానికి ప్రేరేపించడానికి, దుర్యోధనుడు పాండవ సేన యొక్క ప్రత్యేక గుణాలను వర్ణించాడు. దుర్యోధనుని మనస్సులో ఈ భావన ఉద్భవించింది — ద్రోణాచార్యులు ఇప్పటికే పాండవుల పట్ల పక్షపాతం కలిగి ఉన్నారు; అందుకే, పాండవ సేన యొక్క గొప్పతనం విన్నప్పుడు, వారు నాతో "పాండవ సేనలో ఇంత ప్రత్యేకతలు ఉంటే, మీరు వారితో సంధి చేసుకోరా?" అని అనవచ్చు. ఈ భావన ఉద్భవించిన వెంటనే, దుర్యోధనుడు తరువాతి మూడు శ్లోకాలలో తన స్వంత సేన యొక్క ప్రత్యేక గుణాలను వర్ణిస్తాడు.
★🔗
