**੨.੨੨.** ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਹ ਦੇਹੀ (ਸਰੀਰਵਾਨ ਆਤਮਾ) ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
**ਟੀਕਾ:** "ਵਾਸਾਂਸੀ ਜੀਰ੍ਣਾਨੀ... ਸੰਯਾਤਿ ਨਵਾਨਿ ਦੇਹੀ" – ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਹੁਣ ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਤੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਸ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ 'ਨਰ:' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ 'ਨਰ:' ਸ਼ਬਦ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ – ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ, ਜਵਾਨ, ਬੁੱਢੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਹੀ (ਸਰੀਰਵਾਨ ਆਤਮਾ) ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ 'ਮਰਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ 'ਜਨਮ ਲੈਣਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਕੁਦਰਤ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਹੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ, 'ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ' (ਸਰੀਰਾਂ) ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਰੂਪ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਤੱਕ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿੰਨੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, 'ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਦੇਹੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਮਰਦੇ ਹਨ! ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਆਯੂ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਯੂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੀ 'ਜੀਰਣ' ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਨ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁੱਢੇ ਦਾ, ਆਯੂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ 'ਜੀਰਣ' ਹੀ ਕਹਾਉਣਗੇ।
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, 'ਯਥਾ' (ਜਿਵੇਂ) ਅਤੇ 'ਤਥਾ' (ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਲਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (੨.੧੩)। ਇੱਥੇ, 'ਯਥਾ' ਅਤੇ 'ਤਥਾ' ਅਸੰਗਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ, (ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ) ਜਦਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਦੀ ਐਸੀ ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ 'ਯਥਾ' ਅਤੇ 'ਤਥਾ' ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ (ਮਨੁੱਖ) ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੇਹੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ, ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਇਹ ਉਪਮਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਸ਼ੰਕਾ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰ ਕੇ ਨਵੇਂ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਨਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ 'ਯਥਾ' ਅਤੇ 'ਤਥਾ' ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ: ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੁੱਖ ਮਰਨ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ' ਦੀ ਇੱਛਾ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ; ਉਲਟ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ! ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ਅਲੱਗ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅਲੱਗ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਉਤਾਰਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪਾਉਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਖਤਾ ਕਾਰਨ, ਸਮਝ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੂਰਖਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੱਥੇ 'ਯਥਾ' ਅਤੇ 'ਤਥਾ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ, ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੇ 'ਗ੍ਰਹ੍ਣਾਤਿ' (ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ/ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ) ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਸੰਯਾਤਿ' (ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਅਜ्ञਾਨਤਾ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਤ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।
**ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਿੰਦੂ:**
ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ, 'ਯੇਨ ਸਰਵਮਿਦੰ ਤਤਮ' (੨.੧੭), 'ਨਿਤਯ: ਸਰਵਗਤ: ਸ੍ਥਾਣੁ:' (੨.੨੪) ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਨਿਤ, ਸਰਵ-ਗਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ 'ਸੰਯਾਤਿ ਨਵਾਨਿ ਦੇਹੀ' (੨.੨੨), 'ਸ਼ਰੀਰੰ ਯਦਵਾਪ੍ਨੋਤਿ' (੧੫.੮) ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵ-ਗਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਣਾ ਉਸਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਉਣਾ ਉਸਦਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਦੇਹੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ! ਸਮਾਧਾਨ ਇਹ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬਾਲਪਨ ਬਦਲ ਕੇ ਜਵਾਨੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ'। ਪਰੰਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਉਹ ਬਾਲਪਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਉਹੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਜੋੜਨ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਜੋੜਨ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਆਉਂਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਜੋੜਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਕਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਭਲੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਅਜ਼ਾਨਤਾ (ਅਵਿਦਿਆ) ਕਾਰਨ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਕਿਵੇਂ ਬੰਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਦੁਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੁਆਰਥ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਗੌਲੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਪ੍ਰਭਾਵਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
★🔗
