**૨.૫૧.** બુદ્ધિયુક્તા ફલં ત્યક્ત્વા મનિષિણ: જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તા: પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્ ॥
ભાવાર્થ: જે જ્ઞાની પુરુષો સમબુદ્ધિથી યુક્ત છે, તે કર્મફળનો ત્યાગ કરી જન્મરૂપી બંધનથી મુક્ત થઈને રોગરહિત (અવિકારી) પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
**ટીકા:** "બુદ્ધિયુક્તા હિ ફલં ત્યક્ત્વા મનિષિણ:" — જે સમબુદ્ધિથી યુક્ત છે, એ જ ખરા અર્થમાં મનિષી (જ્ઞાની) છે. આઠમા અધ્યાયના દસમા શ્લોકમાં પણ કહ્યું છે કે જે અશુભ કર્મો પ્રતિ દ્વેષ નથી રાખતો અને શુભ કર્મોમાં આસક્તિ નથી રાખતો, તે જ મેધાવી (બુદ્ધિમાન) છે.
કર્મનું ફળ થવું અનિવાર્ય છે. કર્મફળનો ત્યાગ કોઈ વ્યક્તિ વાસ્તવમાં કરી શકતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ ઇચ્છારહિત ભૂમિમાં બીજ વાવે, તો શું ભૂમિમાં અનાજ ઉત્પન્ન થશે નહીં? વાવ્યું હોય તો ઉગશે જ. તે જ રીતે, ઇચ્છારહિત કર્મ કર્યું હોય તો તેનું ફળ મળવું નિશ્ચિત છે. તેથી અહીં 'કર્મજન્ય ફળનો ત્યાગ' એટલે કર્મફળ માટેની ઇચ્છા, આકાંક્ષા, આસક્તિ અને તૃષ્ણાનો ત્યાગ. આ ત્યાગ કરવો દરેક સમર્થ છે.
"જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તા:" — સમબુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાની સાધકો જન્મરૂપી બંધનથી મુક્ત થઈ જાય છે. કારણ કે સમબુદ્ધિમાં સ્થિર થયા પછી તેમનામાં રાગ-દ્વેષ, ઇચ્છા, તૃષ્ણા, મમતા વગેરે દોષોનો લેશમાત્ર પણ અવશેષ રહેતો નથી. તેથી તેમના પુનર્જન્મનું કારણ શેષ રહેતું નથી. તે જન્મ-મૃત્યુના બંધનથી શાશ્વત રીતે મુક્ત થઈ જાય છે.
"પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્" — "આમય" એ રોગનું નામ છે. રોગ એ વિકાર છે. જેમાં કોઈ પણ પ્રકારનો સૂક્ષ્મતમ વિકાર નથી, તેને "અનામય" એટલે કે વિકારરહિત કહેવાય. સમબુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનીઓ આવા વિકારરહિત પદને પ્રાપ્ત કરે છે. આ જ વિકારરહિત અવસ્થાને પંદરમા અધ્યાયના પાંચમા શ્લોકમાં "અવ્યય પદ" અને અઢારમા અધ્યાયના છપ્પનમા શ્લોકમાં "શાશ્વતમવ્યય પદ" કહ્યું છે.
ગીતામાં સત્ત્વગુણને પણ અનામય (૧૪.૬) કહ્યો છે, પરંતુ વાસ્તવમાં અનામય (વિકારરહિત) તો માત્ર પોતાનું સ્વસ્વરૂપ અથવા પરમ તત્ત્વ જ છે; કારણ કે તે ગુણાતીત તત્ત્વ છે, જેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી ફરીથી જન્મ-મરણના ચક્રમાં પ્રવેશવું પડતો નથી. સત્ત્વગુણ પરમ તત્ત્વની પ્રાપ્તિનું સાધન હોવાથી ભગવાને તેને પણ અનામય કહ્યું છે.
અનામય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરવી એટલે શું? પ્રકૃતિ વિકારશીલ છે, તેથી તેના કાર્ય — શરીર અને જગત — પણ વિકારશીલ છે. આત્મા વિકારરહિત હોવા છતાં આ વિકારશીલ શરીર સાથે તદ્રૂપ થઈ જતાં પોતાને પણ વિકારશીલ માની લે છે. પરંતુ જ્યારે શરીર સાથેનો આરોપિત સંબંધ છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે પોતાનું સહજ, અવિકારી સ્વરૂપ અનુભવાય છે. આ સહજ વિકારરહિતતાનો અનુભવ કરવો એને જ અહીં અનામય પદ પ્રાપ્ત કરવું કહ્યું છે.
આ શ્લોકમાં "બુદ્ધિયુક્તા:" અને "મનિષિણ:" શબ્દોના બહુવચન પ્રયોગથી સૂચિત થાય છે કે જે જે સમબુદ્ધિમાં સ્થિર થાય છે, તે તે સર્વે અનામય પદને પ્રાપ્ત કરી મુક્ત થાય છે. તેમાંથી એક પણ પાછળ રહેતો નથી. આમ, અનામય પદની પ્રાપ્તિનું અચૂક સાધન સમબુદ્ધિ છે. આથી નિયમ સિદ્ધ થાય છે કે ઉત્પત્તિ-વિનાશશીલ વિષયો સાથેનો સંબંધ છૂટતાં, સ્વપ્રકાશિત વિકારરહિતતા સ્વયંભૂ અનુભવાય છે. તે માટે કોઈ પણ પ્રકારનો પ્રયત્ત્વ જરૂરી નથી; કારણ કે તે વિકારરહિતતા કરીને બનાવવાની વસ્તુ નથી — તે તો સ્વપ્રકાશિત અને મૂળભૂત રીતે સહજસિદ્ધ છે.
**સંગતિ:** પાછલા શ્લોકમાં જે અનામય પદ પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયા કહી છે — તેનો વિસ્તાર આગળના બે શ્લોકોમાં કરવામાં આવ્યો છે.
★🔗
