२.५१. बुद्धियुक्त ज्ञानीहरूले कर्मबाट उत्पन्न फललाई त्यागी समतामा स्थित भएर जन्मबन्धनबाट मुक्त भई पीडारहित अवस्था प्राप्त गर्छन्।
टिप्पणी: "बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः" — समतामा युक्त भएकाहरू मात्र साँच्चिकै ज्ञानी अर्थात् बुद्धिमान् हुन्। अठारौं अध्यायको दशौं श्लोकमा पनि भनिएको छ कि अशुभ कर्मप्रति घृणा नगर्ने र शुभ कर्ममा आसक्ति नराख्ने व्यक्ति नै मेधावी (बुद्धिमान्) हुन्छ।
कर्मले अवश्य नै आफ्नो फललाई पाकाउँछ। कर्मको फललाई कोही पनि वास्तवमा त्याग्न सक्दैन। उदाहरणको लागि, यदि कसैले इच्छा नराखी खेतमा बीउ रोप्छ भने के खेतले अनाज दिँदैन? रोपिएको छ भने अवश्य उम्रन्छ। त्यसैगरी इच्छा नराखी कर्म गरेमा त्यस कर्मको फल अवश्य प्राप्त हुन्छ। त्यसैले यहाँ कर्मबाट उत्पन्न फल त्याग्नु भन्नाले कर्मफलप्रति इच्छा, लालसा, आसक्ति, तृष्णालाई त्याग्नु बुझिन्छ। यो त्याग्नु सबैको वशमा छ।
"जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः" — समतायुक्त बुद्धिमान् साधकहरू जन्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छन्। कारण, समतामा स्थित भएपछि तिनमा आसक्ति-द्वेष, इच्छा, तृष्णा, ममता आदि दोषको अणुमात्र पनि अवशेष रहँदैन। त्यसैले तिनको पुनर्जन्मको कारण नै रहँदैन। ती जन्म-मरणको बन्धनबाट सदाका लागि मुक्त हुन्छन्।
"पदं गच्छन्त्यनामयम्" — "आमय" भनेको रोगको नाम हो। रोग भनेको विकार हो। जसमा कुनै पनि प्रकारको अल्पमात्र पनि विकार छैन त्यसलाई "अनामय" अर्थात् विकाररहित भनिन्छ। समतायुक्त बुद्धिमान्हरू त्यस्तो विकाररहित अवस्था प्राप्त गर्छन्। यही विकाररहित अवस्थालाई पन्ध्रौं अध्यायको पाँचौं श्लोकमा "अव्यय पद" र अठारौं अध्यायको छपन्नौं श्लोकमा "शाश्वतमव्यय पद" भनेर उल्लेख गरिएको छ।
गीतामा सत्त्वगुणलाई पनि अनामय भनेको छ (१४.६), तथापि वास्तवमा अनामय (विकाररहित) भनेको एकमात्र आफ्नो स्वरूप वा परब्रह्म नै हो; किनभने यो गुणातीत तत्त्व हो, जसलाई प्राप्त गरेपछि फेरि जन्म-मरणको चक्रमा प्रवेश गर्नुपर्दैन। सत्त्वगुण परब्रह्म प्राप्तिको साधन भएकोले भगवान्ले त्यसलाई पनि अनामय भनेका हुन्।
अनामय अवस्था प्राप्त गर्नु के हो भने? प्रकृति विकारी छ, त्यसैले त्यसको कार्य—शरीर र संसार—पनि विकारी छन्। आफू विकाररहित भए तापनि यस विकारी शरीरसँग तादात्म्य गर्दा आफूलाई पनि विकारी मानिन्छ। तर शरीरसँगको कल्पित सम्बन्ध त्यागेपछि आफ्नो जन्मजात विकाररहित स्वरूपको अनुभव हुन्छ। यस नैसर्गिक विकाररहितताको अनुभवलाई नै यहाँ अनामय अवस्था प्राप्त गर्नु भनेको हो।
यस श्लोकमा "बुद्धियुक्ताः" र "मनीषिणः" यी बहुवचन शब्दको प्रयोगले समतामा स्थित भएकाहरू, प्रत्येक जना, अनामय अवस्था प्राप्त गरी मुक्त हुन्छन् भन्ने सूचित गर्दछ। तिनमध्ये एउटै पनि पछि रहँदैन। यसरी अनामय अवस्था प्राप्तिको अचूक साधन समता हो भन्ने सिद्ध हुन्छ। उत्पत्ति र विनाश हुने वस्तुहरूसँगको सम्बन्ध टुटेमा विकाररहित स्वसिद्ध स्वरूप स्वतः अनुभवमा आउँछ भन्ने नियम यसबाट स्थापित हुन्छ। यसको लागि कुनै पनि प्रयास आवश्यक पर्दैन; किनभने त्यो विकाररहितता सिर्जना गर्नुपर्ने कुरा होइन—यो त स्वतःसिद्ध र नैसर्गिक रूपमा रहिरहने स्वभाव हो।
सम्बन्ध: अघिल्लो श्लोकमा उल्लेख गरिएको अनामय अवस्था प्राप्त गर्ने प्रक्रिया—यसलाई अर्को दुई श्लोकहरूमा व्याख्या गरिएको छ।
★🔗
