२.५१. बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥
भावार्थ: समताबुद्धीने युक्त असणारे ज्ञानी पुरुष कर्माच्या फलाची आस सोडून जन्माच्या बंधनापासून मुक्त होऊन दुःखरहित अवस्थेस (मोक्षास) प्राप्त होतात.
टीका: "बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः" — समताबुद्धीने युक्त असणारेच खरे ज्ञानी म्हणजे बुद्धिमान होत, असे सांगितले आहे. अठराव्या अध्यायाच्या दहाव्या श्लोकातही सांगितले आहे की जो अशुभ कर्मांचा द्वेष करीत नाही आणि शुभ कर्मांमध्ये आसक्त होत नाही तोच खरा मेधावी (बुद्धिमान) असतो.
कर्म केले की त्याचे फळ निर्माण होते हे निश्चित. कर्माचे फळ खरोखर कोणी टाकू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या शेतात इच्छा न ठेवता जर एखाद्याने बी पेरले तर त्या शेतात धान्य येणार नाही का? पेरले गेले तर ते नक्कीच वाढेल. त्याप्रमाणे इच्छा न ठेवता कर्म केले तर त्या कर्माचे फळ नक्कीच मिळेल. म्हणून येथे 'कर्माच्या फलाचा त्याग' म्हणजे कर्मफलाची इच्छा, आकांक्षा, आसक्ती आणि तृष्णा यांचा त्याग होय. हा त्याग प्रत्येकाला करता येण्यासारखा आहे.
"जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः" — समताबुद्धीने संपन्न असलेले ज्ञानी साधक जन्माच्या बंधनापासून मुक्त होतात. याचे कारण असे की समतामध्ये स्थिर झाल्याने त्यांच्यामध्ये रागद्वेष, इच्छा, तृष्णा, ममता इत्यादि दोषांचा अंशमात्रही शेष राहत नाही. त्यामुळे त्यांच्या पुनर्जन्माला कारण उरणार नाही. ते जन्ममरणाच्या बंधनापासून शाश्वत मुक्त होतात.
"पदं गच्छन्त्यनामयम्" — "आमय" म्हणजे रोग. रोग म्हणजे विकार. ज्यामध्ये कोणत्याही प्रकारचा अल्पसा देखील विकार नाही त्याला "अनामय" म्हणजे विकाररहित असे म्हणतात. समताबुद्धीने युक्त असलेले ज्ञानी अशा विकाररहित अवस्थेस प्राप्त होतात. हीच विकाररहित अवस्था पंधराव्या अध्यायाच्या पाचव्या श्लोकात "अक्षर पद" आणि अठराव्या अध्यायाच्या छप्पन्नव्या श्लोकात "शाश्वत अक्षर पद" असे संबोधले आहे.
गीतेत सत्त्वगुणालाही अनामय म्हटले आहे (१४.६), तरी प्रत्यक्षात अनामय (विकाररहित) म्हणजे केवळ स्वतःचे स्वरूप किंवा परब्रह्म; कारण ते गुणातीत तत्त्व आहे, ज्याला प्राप्त झाल्यानंतर पुन्हा जन्ममरणाच्या चक्रात प्रवेश करावा लागत नाही. सत्त्वगुण हा परब्रह्म प्राप्त करून घेण्याचे साधन असल्यामुळे भगवंतांनी त्यालाही अनामय म्हटले आहे.
अनामय अवस्था प्राप्त करणे म्हणजे काय? प्रकृती विकारी आहे म्हणून तिचे कार्य — शरीर आणि जग — हेही विकारी आहेत. स्वतः विकाररहित असतानाही या विकारी शरीराशी तादात्म्य मानल्यामुळे स्वतःलाही विकारी समजले जाते. परंतु शरीराशी असलेला कल्पित संबंध सोडला की स्वतःचे नैसर्गिक, विकाररहित स्वरूप अनुभवास येते. या नैसर्गिक विकाररहितपणाचा अनुभव घेणे यालाच येथे अनामय अवस्था प्राप्त करणे असे म्हटले आहे.
या श्लोकात "बुद्धियुक्ताः" आणि "मनीषिणः" या शब्दांचा बहुवचनात उपयोग केल्यामुळे असे सूचित होते की समतामध्ये स्थिर झालेले प्रत्येकजण, सर्वच अनामय अवस्था प्राप्त करून मुक्त होतात. त्यांपैकी एकही मागे राहात नाही. अशाप्रकारे समताबुद्धी हे अनामय अवस्था प्राप्त करण्याचे अचूक साधन आहे. हा नियम सिद्ध होतो की उत्पत्ती-विनाशशील वस्तूंशी असलेला संबंध नष्ट झाला की, स्वयंसिद्ध विकाररहितपणाचा अनुभव स्वतःमेव येतो. यासाठी कोणत्याही प्रकारचा प्रयत्न करावा लागत नाही; कारण ते विकाररहितपण निर्माण करावयाचे नसून ते स्वयंसिद्ध आणि मूळचे नैसर्गिक आहे.
संदर्भ: मागील श्लोकात नमूद केलेली अनामय अवस्था प्राप्त करण्याची प्रक्रिया — पुढील दोन श्लोकांत ती स्पष्ट केली आहे.
★🔗
