**२.२३** ह्या अंतर्यामीला शस्त्रे छेदू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, जल ओलावू शकत नाही आणि वायु शोषू शकत नाही.
**टीका:** "शस्त्रे छेदू शकत नाहीत" – ह्या अंतर्यामीला शस्त्रे छेदू शकत नाहीत कारण ही भौतिक शस्त्रे त्याला गाठूच शकत नाहीत. सर्व शस्त्रे पृथ्वी तत्त्वापासूनच उद्भवतात. हे पृथ्वी तत्त्व या अंतर्यामीत कोणत्याही प्रकारचा विकार निर्माण करू शकत नाही. इतकेच नव्हे तर, हे पृथ्वी तत्त्व ह्या अंतर्यामीला गाठूच शकत नाही, विकार निर्माण करणे तर दूरच राहिले.
"अग्नी जाळू शकत नाही" – अग्नी ह्या अंतर्यामीला जाळू शकत नाही कारण अग्नी त्याला गाठूच शकत नाही. जेव्हा गाठूच शकत नाही, तेव्हा त्याद्वारे जाळणे शक्यच कसे? अर्थात, अग्नी तत्त्व ह्या अंतर्यामीत कधीही कोणताही विकार निर्माण करू शकत नाही.
"जल ओलावू शकत नाही" – जल ह्या अंतर्यामीला ओलावू शकत नाही कारण जल त्याला गाठू शकत नाही. अर्थात, जल तत्त्व ह्या अंतर्यामीत कोणताही विकार निर्माण करू शकत नाही.
"वायु शोषू शकत नाही" – वायु ह्या अंतर्यामीला शोषू शकत नाही, म्हणजेच वायूला ह्या अंतर्यामीला शोषण्याची शक्ती नाही कारण वायु त्याला गाठू शकत नाही. अर्थात, वायु तत्त्व ह्या अंतर्यामीत कोणताही विकार निर्माण करू शकत नाही.
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु आणि आकाश – यांना पंचमहाभूते म्हणतात. भगवंतांनी या पैकी फक्त चार महाभूतांचा उल्लेख करून सांगितले आहे की पृथ्वी, जल, अग्नि आणि वायु ह्या अंतर्यामीत कोणताही विकार निर्माण करू शकत नाहीत; तथापि, पाचव्या महाभूताचा, म्हणजे आकाशाचा, येथे विचार केलेला नाही. याचे कारण असे की आकाशाला कोणतीही क्रिया करण्याची शक्ती नसते. क्रिया (विकार निर्माण करणे) करण्याची शक्ती फक्त या चार महाभूतांमध्येच असते. आकाश फक्त त्यांना सर्वांना स्थान देत असते.
पृथ्वी, जल, अग्नि आणि वायु – ही चारही तत्त्वे आकाशातूनच उद्भवतात, तरीही ती आपल्या कारणभूत आकाशातसुद्धा कोणताही विकार निर्माण करू शकत नाहीत. म्हणजेच, पृथ्वी आकाशाला भेदू शकत नाही, जल ओलावू शकत नाही, अग्नि जाळू शकत नाही आणि वायु शोषू शकत नाही. जेव्हा ही चार तत्त्वे आपल्या कारणभूत आकाशाला, त्याच्या कारणभूत महत्तत्त्वाला (विश्वबुद्धीला) किंवा त्याच्या कारणभूत प्रकृतीलासुद्धा इजा करू शकत नाहीत, तेव्हा ती प्रकृतीपेक्षा पूर्णतः पर असलेल्या या अंतर्यामीला गाठू कशी शकतील? ही गुणविशिष्ट पदार्थरूपी तत्त्वे त्या गुणातीत तत्त्वाला पावू कशी शकतील? हे अशक्य आहे (गीता १३.३१).
अंतर्यामी हे शाश्वत तत्त्व आहे. पृथ्वी इत्यादी चारही तत्त्वे आपले अस्तित्व आणि चैतन्य याच्याकडूनच प्राप्त करतात. म्हणून, जी तत्त्वे त्याच्याकडूनच अस्तित्व आणि चैतन्य प्राप्त करतात, ती त्यालाच विकृत कशी करू शकतील? हा अंतर्यामी सर्वव्यापी आहे आणि पृथ्वी इत्यादी चार तत्त्वे व्याप्त आहेत, म्हणजेच अंतर्यामीमध्येच आहेत. म्हणून, व्याप्त वस्तू सर्वव्यापकाला इजा कशी करू शकते? त्याला इजा करणे केवळ शक्य नाही.
येथे संदर्भ युद्धाचा आहे. अर्जुन हा "हे सर्व नातेवाईक मरतील" असे विचार करून शोक करीत आहे. म्हणून भगवंत म्हणतात, "ते मरतील कसे? कारण शस्त्रांची क्रिया त्या (अंतर्यामी) ला गाठूच शकत नाही." म्हणजेच, शस्त्रांनी शरीर छेदले तरी अंतर्यामी छेदला जात नाही; अग्न्यात्मक शस्त्रांनी शरीर जाळले तरी अंतर्यामी जाळला जात नाही; जलात्मक शस्त्रांनी शरीर विरघळले तरी अंतर्यामी विरघळत नाही; आणि वायव्य शस्त्रांनी शरीर शुष्क केले तरी अंतर्यामी शुष्क होत नाही. अर्थात, शस्त्रांनी शरीर मेले तरी अंतर्यामी मरत नाही; तर तो विकाररहित, जसाच्या तसाच राहतो. म्हणून, याबद्दल शोक करणे हे तुमच्या बाबतीत अगदीच मूर्खपणाचे आहे.
★🔗
