อาวุธไม่อาจตัดมันได้ ไฟไม่อาจเผามันได้ น้ำไม่อาจทำให้มันเปียกได้ และลมไม่อาจทำให้มันแห้งได้

ความหมายของคำ: น - ไม่, เอนม - ตนนี้ (อาตมัน), ฉินทนฺติ - ตัด, ศสฺตราณิ - อาวุธ, น - ไม่, เอนม - นี้, ทหติ - เผา, ปาวกะ - ไฟ, น - ไม่, จ - และ, เอนม - นี้, เคลทยนฺติ - ทำให้เปียก, อาปะ - น้ำ, น - ไม่, โศษยติ - ทำให้แห้ง, มารุตะ - ลม คำอธิบาย: อาตมันนั้นแบ่งแยกไม่ได้ ไม่มีส่วนประกอบใดๆ มันละเอียดอ่อนยิ่งนักและไม่มีที่สิ้นสุด ดังนั้น อาวุธจึงตัดมันไม่ได้ ไฟเผามันไม่ได้ น้ำทำให้มันเปียกไม่ได้ และลมทำให้มันแห้งไม่ได้

**๒.๒๓** ศัสตราใดๆ ไม่อาจเฉือนผู้สถิตนี้ได้ ไฟไม่อาจไหม้ผู้นี้ได้ น้ำไม่อาจทำให้ผู้นี้ชุ่มได้ ลมไม่อาจทำให้ผู้นี้แห้งได้ **คำอธิบาย:** "ศัสตราใดๆ ไม่อาจเฉือนผู้สถิตนี้ได้" – ศัสตราทั้งหลายไม่อาจเฉือนผู้สถิตนี้ได้ เพราะศัสตราวัตถุเหล่านั้นไม่อาจเข้าถึงมันได้เลย ศัสตราทั้งปวงมีกำเนิดมาจากธาตุดิน ธาตุดินนี้ไม่อาจก่อให้เกิดการแปรผันใดๆ แก่ผู้สถิตนี้ได้ ไม่เพียงเท่านั้น ธาตุดินยังไม่อาจเข้าถึงผู้สถิตนี้ได้เลย กล่าวถึงจะทำให้มันแปรผัน "ไฟไม่อาจไหม้ผู้นี้ได้" – ไฟไม่อาจไหม้ผู้สถิตนี้ได้ เพราะไฟไม่อาจเข้าถึงมันได้ เมื่อแม้แต่จะเข้าถึงก็ไม่ได้ แล้วการไหม้โดยไฟจะเป็นไปได้อย่างไร? ความหมายคือ ธาตุไฟจะไม่สามารถก่อให้เกิดการแปรผันใดๆ แก่ผู้สถิตนี้ได้เลย "น้ำไม่อาจทำให้ผู้นี้ชุ่มได้" – น้ำไม่อาจทำให้ผู้สถิตนี้ชุ่มได้ เพราะน้ำไม่อาจเข้าถึงมันได้ ความหมายคือ ธาตุน้ำไม่อาจก่อให้เกิดการแปรผันใดๆ แก่ผู้สถิตนี้ได้ "ลมไม่อาจทำให้ผู้นี้แห้งได้" – ลมไม่อาจทำให้ผู้สถิตนี้แห้งได้ หมายความว่าลมไม่มีอำนาจที่จะทำให้ผู้สถิตนี้แห้ง เพราะลมไม่อาจเข้าถึงมันได้ ความหมายคือ ธาตุลมไม่อาจก่อให้เกิดการแปรผันใดๆ แก่ผู้สถิตนี้ได้ ปฐวี อาโป เตโช วาโย และอากาสะ – เหล่านี้เรียกว่า มหาภูตะทั้งห้า พระผู้เป็นเจ้าทรงกล่าวถึงมหาภูตะเหล่านี้เพียงสี่เท่านั้น ตรัสว่าปฐวี อาโป เตโช และวาโย ไม่อาจก่อให้เกิดการแปรผันใดๆ แก่ผู้สถิตนี้ได้ อย่างไรก็ตาม พระองค์มิได้ทรงอธิบายถึงมหาภูตะที่ห้าคืออากาสะ เหตุผลก็คือ อากาสะไม่มีอำนาจที่จะกระทำการใดๆ อำนาจในการกระทำ (เพื่อให้เกิดการแปรผัน) มีอยู่เพียงในมหาภูตะทั้งสี่นี้เท่านั้น อากาสะเป็นเพียงผู้ให้พื้นที่แก่มหาภูตะทั้งหมด ปฐวี อาโป เตโช และวาโย – มหาภูตะทั้งสี่นี้เกิดขึ้นมาจากอากาสะนั่นเอง กระนั้นก็ไม่อาจก่อให้เกิดการแปรผันใดๆ แก่อากาสะซึ่งเป็นเหตุของตนได้ นั่นคือ ปฐวีไม่อาจแทงอากาสะได้ อาโปไม่อาจทำให้อากาสะชุ่มได้ เตโชไม่อาจไหม้อากาสะได้ วาโยไม่อาจทำให้อากาสะแห้งได้ เมื่อมหาภูตะทั้งสี่นี้ไม่อาจทำอันตรายแก่อากาสะ (ซึ่งเป็นเหตุของตน) แก่มหัทธรรม (ปัญญาสากล อันเป็นเหตุของอากาสะ) หรือแก่ปกรณ์ติ (ธรรมชาติดั้งเดิม อันเป็นเหตุของมหัทธรรม) ได้เลย แล้วมันจะเข้าถึงผู้สถิต ซึ่งอยู่เหนือปกรณ์ติโดยสิ้นเชิงได้อย่างไร? สสารที่มีคุณลักษณะเหล่านี้จะเข้าถึงหลักการอันไร้คุณลักษณะนั้นได้อย่างไร? เป็นไปไม่ได้ (คีตา ๑๓.๓๑) ผู้สถิตคือหลักการอันนิรันดร์ มหาภูตะทั้งสี่ – ปฐวี เป็นต้น – ได้รับการดำรงอยู่และพลังชีวิตจากมันเท่านั้น ดังนั้น สิ่งที่ได้รับดำรงอยู่และพลังชีวิตจากมัน จะมาแปรเปลี่ยนมันได้อย่างไร? ผู้สถิตนี้คือผู้แทรกซึมอยู่ทุกหนทุกแห่ง ส่วนมหาภูตะทั้งสี่ – ปฐวี เป็นต้น – คือสิ่งที่ถูกแทรกซึม กล่าวคืออยู่ภายในผู้สถิต ดังนั้น สิ่งที่ถูกแทรกซึมจะทำอันตรายต่อผู้แทรกซึมทั่วถึงได้อย่างไร? มันเป็นไปไม่ได้เลยที่จะทำอันตรายต่อมันได้ บริบทตรงนี้คือเรื่องสงคราม อรชุนกำลังเศร้าโศกด้วยความคิดว่า "ญาติทั้งหลายเหล่านี้จะตายกันทั้งหมด" ดังนั้น พระผู้เป็นเจ้าจึงตรัสว่า "พวกเขาจะตายได้อย่างไร? เพราะการกระทำของศัสตราไม่อาจเข้าถึงสิ่งนั้น (ผู้สถิต) ได้" นั่นคือ แม้เมื่อร่างกายถูกศัสตราเฉือน ผู้สถิตก็ไม่ถูกเฉือน แม้เมื่อร่างกายถูกอาวุธไฟเผาไหม้ ผู้สถิตก็ไม่ไหม้ แม้เมื่อร่างกายถูกอาวุธน้ำละลาย ผู้สถิตก็ไม่ละลาย และแม้เมื่อร่างกายถูกอาวุธลมทำให้แห้ง ผู้สถิตก็ไม่แห้ง ความหมายคือ แม้เมื่อร่างกายตายด้วยศัสตรา ผู้สถิตก็ไม่ตาย แต่ยังคงอยู่เช่นนั้นอย่างเดิม โดยไม่มีการแปรผัน ดังนั้น การเศร้าโศกในเรื่องนี้จึงเป็นความโง่เขลาอย่างยิ่งบนส่วนของท่าน