**२.२३** यस आत्मालाई शस्त्रले काट्न सक्दैन, आगोले जलाउन सक्दैन, पानीले भिजाउन सक्दैन र हावाले सुकाउन सक्दैन।
**टीका:** "शस्त्रले काट्न सक्दैन" – यस आत्मालाई शस्त्रले काट्न सक्दैन किनभने यी भौतिक शस्त्रहरू यसमा पुग्नै सक्दैनन्। सबै शस्त्रहरू पृथ्वी तत्वबाट उत्पन्न हुन्छन्। यो पृथ्वी तत्वले यस आत्मामा कुनै पनि प्रकारको विकार उत्पन्न गर्न सक्दैन। त्यत्ति मात्र होइन, पृथ्वी तत्वले यस आत्मासम्म पुग्नै सक्दैन, विकार उत्पन्न गर्नु त टाढाको कुरा हो।
"आगोले जलाउन सक्दैन" – आगोले यस आत्मालाई जलाउन सक्दैन किनभने आगो यसमा पुग्न सक्दैन। जब यसमा पुग्नै सक्दैन, तब यसद्वारा जलाउनु कसरी सम्भव हुन्छ? अर्थात् अग्नि तत्वले यस आत्मामा कुनै पनि प्रकारको विकार उत्पन्न गर्न सक्दैन।
"पानीले भिजाउन सक्दैन" – पानीले यसलाई भिजाउन सक्दैन किनभने पानी यसमा पुग्न सक्दैन। अर्थात् जल तत्वले यस आत्मामा कुनै पनि प्रकारको विकार उत्पन्न गर्न सक्दैन।
"हावाले सुकाउन सक्दैन" – हावाले यसलाई सुकाउन सक्दैन, अर्थात् वायु तत्वमा यस आत्मालाई सुकाउने शक्ति छैन किनभने वायु यसमा पुग्दैन। अर्थात् वायु तत्वले यस आत्मामा कुनै पनि प्रकारको विकार उत्पन्न गर्न सक्दैन।
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश – यिनलाई पाँच महाभूत भनिन्छ। भगवान्ले यी महाभूतमध्ये चारको मात्र उल्लेख गर्दै भनेका छन् कि पृथ्वी, जल, अग्नि र वायुले यस आत्मामा कुनै पनि प्रकारको विकार उत्पन्न गर्न सक्दैनन्; तर पाँचौं महाभूत आकाशको चर्चा गरेका छैनन्। यसको कारण के हो भने आकाशमा कुनै पनि क्रिया गर्ने शक्ति हुँदैन। क्रिया गर्ने (विकार ल्याउने) शक्ति यी चार महाभूतमा मात्र हुन्छ। आकाशले ती सबैलाई ठाउँ मात्र प्रदान गर्छ।
पृथ्वी, जल, अग्नि र वायु – यी चार तत्व आकाशबाटै उत्पन्न भएका हुन्, तर आफ्नो कारण आकाशमा पनि यिनले कुनै प्रकारको विकार उत्पन्न गर्न सक्दैनन्। अर्थात्, पृथ्वीले आकाशलाई छेड्न सक्दैन, जलले भिजाउन सक्दैन, अग्निले जलाउन सक्दैन र वायुले सुकाउन सक्दैन। जब यी चार तत्वले आफ्नो कारण आकाशलाई, त्यसको कारण महत्-तत्त्व (विश्व बुद्धि) लाई, वा त्यसको पनि कारण प्रकृतिलाई क्षति पुर्याउन सक्दैनन्, तब यी प्रकृतिले टाढाको, प्रकृतिपार यस आत्मासम्म कसरी पुग्न सक्छन्? यी गुणयुक्त पदार्थहरू त्यो गुणरहित तत्त्वसम्म कसरी पुग्न सक्छन्? यो असम्भव हो (गीता १३.३१)।
आत्मा नित्य तत्त्व हो। पृथ्वी आदि चार तत्वहरूले आफ्नो अस्तित्व र चेतना यसैबाट प्राप्त गर्छन्। तसर्थ, यसैबाट अस्तित्व र चेतना प्राप्त गर्ने यिनीहरूले यसलाई कसरी विकृत गर्न सक्छन्? यो आत्मा सर्वव्यापी छ, र पृथ्वी आदि चार तत्व व्याप्य हुन्, अर्थात् आत्माभित्र रहेका हुन्। तसर्थ, व्याप्य वस्तुले सर्वव्यापीलाई कसरी हानि पुर्याउन सक्छ? यसलाई क्षति पुर्याउनु केवल सम्भव छैन।
यहाँको प्रसङ्ग युद्धको हो। अर्जुनले शोक गर्दै सोचिरहेका छन्, "यी सबै आफन्तहरू मर्नेछन्।" त्यसैले भगवान्ले भन्नुभयो, "तिनीहरू कसरी मर्नेछन्? किनभने शस्त्रको क्रिया त्यस (आत्मा) सम्म पुग्दैन।" अर्थात्, शरीर शस्त्रले काटिए पनि आत्मा काटिँदैन; शरीर अग्नि-अस्त्रले जलिए पनि आत्मा जल्दैन; शरीर जल-अस्त्रले घुलिए पनि आत्मा घुल्दैन; र शरीर वायु-अस्त्रले सुकिए पनि आत्मा सुक्दैन। अर्थात्, शरीर शस्त्रले मरे पनि आत्मा मर्दैन; बरु यो जस्ताको त्यस्तै नै, विकार बिना रहन्छ। त्यसैले यसको लागि शोक गर्नु तिम्रो पक्षमा अत्यन्त मूर्खतापूर्ण हो।
★🔗
