२.४९. काम्य कर्म हे ज्ञानयोगापेक्षा अत्यंत हीन आहे. म्हणून, हे धनंजया, तू ज्ञानयोगाचाच आश्रय कर. फलाची इच्छा ठेवणारे तर अत्यंत दीन आहेत.
टीका: "कर्म हे ज्ञानयोगापेक्षा अत्यंत हीन आहे" — फलाची इच्छा धरून केलेले कर्म हे ज्ञानयोग म्हणजेच समतत्त्वापेक्षा अत्यंत हीन आहे. कारण कर्म स्वतः उत्पत्ती-नाशाचे अधीन आहे आणि त्याच्या फळांचे मिळणे-न मिळणे हे संयोग-वियोगाचे अधीन आहे. पण योग (समतत्त्व) हा शाश्वत आहे; त्याचा कधीही वियोग होत नाही. त्यात कोणतीही विकृती नाही. म्हणून काम्य कर्म हे समतत्त्वापेक्षा अत्यंत हीन आहे. समतत्त्व हाच सर्व कर्मांमध्ये श्रेष्ठ आहे. समतत्त्वाशिवाय प्राणी केवळ कर्मे करत राहतात आणि त्या कर्मांच्या परिणामामुळे जन्म-मरणाच्या चक्रात सुटत नाहीत, दुःख भोगत राहतात. कारण समतत्त्वाशिवाय कर्मांमध्ये मोक्ष देण्याची शक्ती नसते. कर्मातील समतत्त्व हेच कौशल्य होय. कर्मात समतत्त्व नसेल तर देहाबद्दल अहंकार आणि ममता निर्माण होईल, आणि देहाबद्दल अहंकार-ममता बाळगणे हे पशुबुद्धीचे लक्षण आहे. भागवतात शुकदेवजींनी राजा परीक्षिताला सांगितले: "हे राजा, 'मी मरणार' अशी ही पशुबुद्धी सोड." "अत्यंत" हा शब्द वापरण्याचा अर्थ असा की, ज्याप्रमाणे प्रकाश आणि अंधार कधीही समान होऊ शकत नाहीत, त्याप्रमाणे ज्ञानयोग आणि काम्य कर्म हे कधीही समान होऊ शकत नाहीत. या दोघांमध्ये दिवस-रात्रीप्रमाणे मोठा फरक आहे. कारण ज्ञानयोग परमात्म-प्राप्तीकडे नेतो तर काम्य कर्म जन्म-मरणाकडे नेतो.
"ज्ञानाचाच आश्रय कर" — ज्ञान (समतत्त्व) याचाच आश्रय कर. सतत समतत्त्वात स्थित राहणे म्हणजे त्याचा आश्रय करणे होय. समतत्त्वात स्थित राहिल्यानेच तुम्हाला तुमची स्वतःच्या सत्य स्वरूपातील प्रतिष्ठा अनुभवता येईल.
"फलेच्छू दीन आहेत" — कर्मफळांची इच्छा ठेवणे हे अत्यंत दीनपणाचे आहे. स्वतःला कर्म, कर्मफळ, कर्मसाधने आणि देहादि करण यांच्याशी जोडून घेणे, म्हणजेच फलाची इच्छा ठेवणे होय. म्हणून सत्ताविसाव्या श्लोकात प्रभूंनी "कर्मफळाची इच्छा धरू नका" असे सांगून फलेच्छा करण्यास मनाई केली आहे.
कर्म आणि कर्मफळ ही वेगळी प्रवृत्ती आहेत, आणि त्या दोघांहीपासून रहित तत् शाश्वत तत्त्व ही वेगळी प्रवृत्ती आहे. ते शाश्वत तत्त्व अनित्य कर्मफळाचे अधीन होण्यापेक्षा मोठे दैन्य आणि काय असू शकते?
संदर्भ: मागील श्लोकात त्या ज्ञानाचा आश्रय घेण्याचा उपदेश केला; आता पुढील श्लोकांमध्ये त्या ज्ञानाचा आश्रय घेतल्याने मिळणाऱ्या फलाचे वर्णन केले आहे.
★🔗