**ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਮੈਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਅਰਿਸੂਦਨ! ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪੂਜਨ ਯੋਗ ਹਨ।**
**ਟਿੱਪਣੀ:** 'ਮਧੁਸੂਦਨ' ਅਤੇ 'ਅਰਿਸੂਦਨ' ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਦੈਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਯਾਨੀ, ਤੂੰ ਮਧੁ-ਕੈਟਭ ਵਰਗੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਅਧਰਮੀ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬੁਰਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੁ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਦਾਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਦ੍ਰੋਣ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਪਾਰ ਸਨੇਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ, ਮੇਰੇ ਪੂਜਨੀ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
**"ਮੈਂ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ"** — ਮੈਂ ਕਾਇਰਤਾ ਵਸ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟ ਰਿਹਾ; ਸਗੋਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, "ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਇਰਤਾ, ਇਹ ਨਿਰਬਲਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈ?" ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ: ਮੈਂ ਦਾਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂ? ਹੇ ਮਹਾਨ! ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਾਇਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਇਰਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਜੇ ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ। ਮੈਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ; ਸਗੋਂ, ਮੈਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ। ਜਨਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਦਾਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਹਾਂ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਪਿਤਾ ਜੀ, ਪਿਤਾ ਜੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, 'ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪਿਤਾ ਹਾਂ!' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਆਚਾਰੀਆ ਦ੍ਰੋਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਐਸਾ ਸਨੇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ, ਪਰੰਤੁ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਿਖਾਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: 'ਮੇਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।' ਦਾਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਦ੍ਰੋਣ ਜਿਹੇ ਪੂਜਨੀ ਜਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 'ਓਏ' ਜਾਂ 'ਤੂੰ' ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਾਪ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਵਧ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ!
**"ਪੂਜਨ ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ"** — ਸੰਬੰਧ ਵਜੋਂ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਦਾਦਾ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਦ੍ਰੋਣ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਦਰਣੀ ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਾਪ ਹੈ! ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਪੂਜਨੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
**ਸੰਬੰਧ:** ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਦਵਿਗਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ —
★🔗
