**ਅਨੁਵਾਦ:**
**2.44.** ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਚਨ (ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ) ਨਾਲ ਬਹਿਕ ਗਏ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
**ਟੀਕਾ:** **'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬਹਿਕ ਗਏ ਹਨ'** – ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਉਸ ਬਚਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਸ ਬਚਨ ਨਾਲ ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਵਯ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
**'ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ'** – ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਇਹ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ; ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ-ਸੁਆਦ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ – ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ 'ਭੋਗ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਧਨ, ਮਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ 'ਐਸ਼ਵਰਯ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਤਿ ਆਸਕਤੀ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ 'ਭੋਗੈਸ਼ਵਰਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਨਾਮ' ਹਨ।
ਜੋ ਕੇਵਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਾਕਸ਼ੀ ਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਅਸੁ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਪੋਸਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ 'ਅਸੁਰ' (ਰਾਕਸ਼) ਹਨ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਦੇਖੋ ਟਿੱਪਣੀ ਪੰਨਾ 80)।
**'ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ'** – ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉਦੇਸ਼, ਜਿਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ – ਜੋ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ – ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗੇ ਹੋਏ ਭੋਗਾਂ, ਭੋਗੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗਾਂ, ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਾਗ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਗ਼ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਠਾਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ-ਜਨਿਤ ਭੋਗ – "ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਗਿਆਨੀ ਹਾਂ" – ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਕਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
**ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਥ:**
ਪਰਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮੋਕਸ਼ ਸਾਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਈਸ਼੍ਵਰ-ਪ੍ਰਦਤ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਪਸ਼ੂ-ਤੁਲਯ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਵੀ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਭੋਗ ਲਈ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਭੋਗ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਬਲਕਿ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਹੱਤਵ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੈ, ਹੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਆਪ ਉਤਨੇ ਨਹੀਂ ਫਸਾਉਂਦੇ ਜਿੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਮਹੱਤਵ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਸਾਵਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੂਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਰੁਚੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸੁਆਦ ਲਈ ਰੁਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਏਕਾਗਰ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਜਮਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਅੰਤਰੰਗ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਬਹਿਕ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕੋਲ ਜੋ ਊਰਜਾ ਸੀ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਥ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਸਕਾਮ ਭਾਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਮ ਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਸਕਾਮ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
★🔗
