**ਅਨੁਵਾਦ:**
**੨.੫੭:** ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵੱਤਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੁ ਨਾਲ ਮੋਹ-ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਜਾਂ ਉਸ ਭਾਗ-ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
**ਟੀਕਾ:** ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮਭਾਵ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮ ਅਤੇ ਅਚਲਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
**'ਯਃ ਸਰਵੱਤ੍ਰਾਨਭਿਸ੍ਨੇਹਃ'** – ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ 'ਸਨੇਹ' (ਮੋਹ, ਲਗਾਅ) ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਉਹ ਜਿਸਦਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਘਰ, ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਕੋਈ ਲਗਾਅ ਜਾਂ ਚਿਪਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਸਤੂਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦੋਂ ਧਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਧਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ" – ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ 'ਸਨੇਹ' ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਅਭਿਸ੍ਨੇਹ' (ਤੀਬਰ ਲਗਾਅ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਯੋਗੀ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੁ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਅਭਿਸ੍ਨੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
**'ਤੱਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਨਾਭਿਨੰਦਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇ੍ਟਿ'** – ਜਦੋਂ ਭਾਗ-ਵਿਧਾਨ (ਪ੍ਰਾਰਬਧ) ਕਾਰਨ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਰੁਚੀ-ਅਰੁਚੀ, ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ, ਅਨੁਕੂਲ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਣਾ – ਇਹ ਉਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ 'ਅਭਿਨੰਦਨ' (ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣਾ) ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ – "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਜੇ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ" – ਇਹ ਉਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ 'ਦ੍ਵੇਸ਼' (ਨਫਰਤ) ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਨਫਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਕੂਲ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ, ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਮੌਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
**'ਤੱਤ, ਤੱਤ'** (ਇਹ ਜਾਂ ਉਹ) ਦੀ ਪੁਨਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਸਤੂਆਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਦਵੇਗ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਉਦਵੇਗਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਸਤੁ ਆਦਿ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ – ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਫਰਤ।
**'ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ'** – ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਇਕ-ਰਸ ਅਤੇ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਯਾਤਮਿਕਾ ਬੁੱਧੀ (ਨਿਸ਼ਚਾ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ) ਉਸ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ: "ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਾਰ-ਸਵਰੂਪ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?"
ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਰ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਤਅੱਲੁਕ ਜੋੜਨ ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਅੱਲੁਕ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਪਰਿਵਰਤਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ (ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਤਿੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਸੀਮ-ਅਨੰਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਸੀਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ – ਇਹੀ ਹੈ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਣਾ।
ਕਰਮ ਯੋਗੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਛਪਪਣਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਦਵੇਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਗ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੁਕੂਲ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਹੁਣ, ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਤੋਂ, ਭਗਵਾਨ ਤੀਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਕਿਵੇਂ ਬੈਠਦਾ ਹੈ?"
★🔗
