ਜਦੋਂ ਇਹ ਯੋਗੀ, ਕੱਛੂਆ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

**ਅਨੁਵਾਦ:** **੨.੫੮.** ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਕੁੰਮਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮਯੋਗੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। **ਟੀਕਾ:** ਇੱਥੇ ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੱਛੂਕੁੰਮਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਛੇ ਅੰਗ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ – ਚਾਰ ਪੈਰ, ਇੱਕ ਪੂਛ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਰ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸਦੀ ਪਿੱਠ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਇਹਨਾਂ ਛੇ – ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ – ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ' ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ ਭਾਵ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਯਾਨੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ 'ਜਦੋਂ' ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ 'ਤਦ' ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ 'ਜਦੋਂ' ਅਤੇ 'ਤਦ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ' ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਜਦੋਂ' ਆਵੇ, ਉੱਥੇ 'ਤਦ' ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਇੱਥੇ 'ਤਦ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਪ੍ਰਯੋਗ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਲਈ ਹੈ: ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ 'ਤੇ ਜੋ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ 'ਤਦ' ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਲੋੜ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਜੇ ਕੋਈ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੁਰੰਤ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਯਾਨੀ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੂਰਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ, ਅਸੀਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ 'ਤੇ ਜੋ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸੱਤਾ ਭੋਗਾਂ (ਵਿਸ਼ਿਆਂ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਣ ਦੇ ਪਰਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਹ ਪਰਦਾ ਹਟਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। **ਸੰਬੰਧ:** ਸਥਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੇਵਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।