Αυτό που είναι νύχτα για όλα τα όντα, σε αυτή ο εγκρατής άνθρωπος ξαγρυπνά· όπου όλα τα όντα ξαγρυπνούν, εκεί είναι νύχτα για τον μουνή που βλέπει.

2.69. Ἃ πᾶσι τοῖς οὖσιν νύξ ἐστιν, ἐν τούτοις ὁ κατεχόμενος ἀνὴρ ἐγρήγορεν· ἃ δὲ πάντα τὰ ὄντα ἐγρήγορεν, ταῦτα τῷ ὁρῶντι Μουνεῖ νύξ ἐστιν. Ἑρμηνεία: «Ἃ πᾶσι τοῖς οὖσιν νύξ ἐστιν» – Οἷς αἰσθήσεις καὶ νοῦς οὐκ ἐγκρατεύονται, οἳ τῶν ἀπολαύσεων ἐξήρτηνται, οὗτοι πάντες εἰς τὴν ἀνωτάτην ἀλήθειαν καθεύδουσιν. Τί ἐστιν ὁ Θεός; Τί ἐστιν ἡ τοῦ Ἀτμαν γνῶσις; Διὰ τί ἀλγοῦμεν; Διὰ τί ὀδύνη καὶ καῦμα ὑπάρχει; Τί ποιοῦμεν; Τί ἔσται τὸ ἀποτέλεσμα; – Τὸ μηδὲ πρὸς ταῦτα ἀποβλέπειν ἐστιν αὐτῶν νύξ, αὐτῶν τὸ παντελὲς σκότος. Ἐνταῦθα, ὁ σκοπὸς τοῦ εἰπεῖν «πᾶσι τοῖς οὖσιν» ἐστιν ὅτι, ὥσπερ τὰ θηρία καὶ τὰ πετεινὰ κτλ. ὅλην τὴν ἡμέραν εἰς βρῶσιν καὶ πόσιν ἀσχολοῦνται, οὕτως καὶ οἱ ἄνθρωποι οἱ ἡμέρας καὶ νυκτὸς εἰς βρῶσιν καὶ πόσιν, εἰς ἡδονὰς καὶ ἀνέσεις, εἰς ἀπολαύσεις καὶ συναθροίσεις, εἰς κέρδος μόνον κατεσπουδασμένοι, τοιοῦτοι καὶ αὐτοὶ ἐν τοῖς θηρίοις καὶ πετεινοῖς κτλ. λογίζονται. Αἰτία δέ, ὅτι ἐν τῇ ἀποστροφῇ τῆς ἀνωτάτης ἀληθείας οὐδὲν διαφέρει τὰ θηρία καὶ πετεινὰ κτλ. τῶν ἀνθρώπων. Ἀμφότερα γὰρ πρὸς τὴν ἀνωτάτην ἀλήθειαν καθεύδει. Εἰ δέ τι διαφέρει, τοσοῦτον μόνον· ἐν μὲν τοῖς θηρίοις καὶ πετεινοῖς κτλ. ἡ διακριτικὴ δύναμις οὐκ ἐξήγερται, διὸ μόνον εἰς βρῶσιν καὶ πόσιν κτλ. ἀσχολοῦνται· ἐν δὲ τοῖς ἀνθρώποις, χάριτι Θεοῦ, ἡ διακριτικὴ αὕτη δύναμις ἐξήγερται, δι’ ἧς δύνανται τό τε ἴδιον εὖ πρᾶξαι καὶ πᾶσι τοῖς οὖσιν ὑπηρετεῖν καὶ τὸν Θεὸν ἐπιτυχεῖν. Ἀλλὰ ταύτην κακῶς χρώμενοι τῇ διακριτικῇ δυνάμει, οἱ ἄνθρωποι εἰς συλλογὴν πραγμάτων καὶ ἀπόλαυσιν αὐτῶν τρέπονται, ὅθεν καὶ μᾶλλον λυπηροὶ τῷ κόσμῳ γίνονται τῶν θηρίων. Τὰ μὲν γὰρ θηρία, ταλαίπωρα, ὅσον γαστέρα πληροῖ μόνον ἐσθίει, οὐ θησαυρίζει· ἄνθρωπος δέ, ὅσα πράγματα κτλ. ὅπου ἂν λάβῃ, εἴτε αὐτῷ χρήσιμα εἴτε μή, πάντως θησαυρίζει καὶ ἄλλοις εἰς τὴν χρῆσιν αὐτῶν ἐμπόδια ποιεῖ. «Ἐν τούτοις ὁ κατεχόμενος ἀνὴρ ἐγρήγορεν» – Ἐν ἐκείνοις οἷς τοῖς ἀνθρώποις νύξ ἐστιν, τουτέστι τῇ ἀποστροφῇ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἀπὸ τοῦ ἰδίου εὖ, ἐν τούτοις ὁ κατεχόμενος ἀνὴρ ἐγρήγορεν. Ὃς τὰς αἰσθήσεις καὶ τὸν νοῦν κατεκράτησεν, ὃς ἀπολαύσεων καὶ συλλογῆς οὐκ ἔχεται, οὗ μόνος σκοπὸς ὁ Θεός ἐστιν, οὗτός ἐστιν ὁ κατεχόμενος ἀνήρ. Τὸ γνῶναι τὴν ἀνωτάτην ἀλήθειαν, τὴν ἰδίαν ἀληθινὴν φύσιν, καὶ τὸν κόσμον ὡς ἔχει – τοῦτο μόνον ἐστὶν αὐτοῦ τὸ ἐγρηγορέναι ἐν τῇ νυκτί. «Ἃ δὲ πάντα τὰ ὄντα ἐγρήγορεν» – Οἵτινες εἰς ἀπόλαυσιν καὶ συλλογὴν εὐλαβεῖς πάνυ εἰσίν, οἳ ἑνὸς ἑκάστου χαλκοῦ λόγον τηροῦσιν, οἳ παντὸς πήχεως γῆς μέμνηνται· ὅσα χρήματα εἰς τὰς χεῖρας αὐτῶν ἔρχεται, εἴτε δικαίως εἴτε ἀδίκως, περὶ τούτων σφόδρα εὐφραίνονται, λέγοντες «Τοσοῦτον γοῦν κεφάλαιον εἴλομεν, τοσοῦτον γοῦν κέρδος ἐκτησάμεθα» – οὕτως εἰς συλλογὴν μόνον τῶν ἐπιγείων καὶ προσκαίρων ἀπολαύσεων καὶ εἰς λῆψιν τιμῆς, δόξης, εὐδοξίας, μεγαλειότητος κτλ. ἀσχολοῦνται, ἐν τούτοις εὐλαβεῖς πάνυ εἰσίν – τοῦτο μόνον ἐστὶν αὐτῶν τὸ ἐγρηγορέναι. «Ταῦτα τῷ ὁρῶντι Μουνεῖ νύξ ἐστιν» – Ἐν οἷς τοῖς ἐπιγείοις πράγμασιν, ἀπολαύοντες καὶ συνάγοντες ἅπερ, οἱ ἄνθρωποι ἑαυτοὺς πάνυ συνετοὺς, δεξιοὺς ἡγοῦνται καὶ τούτῳ μόνον ἀρέσκονται, πάντα ταῦτα ὡς νὺξ ἐστιν κατὰ τὸν θεωρητικὸν, κατεχόμενον ἄνδρα τὸν εἰδότα τὸν κόσμον καὶ τὴν ἀνωτάτην ἀλήθειαν· παντελὲς σκότος ἐστίν. Οἷον, τὰ παιδία περὶ ψήφων, λίθων, ὑαλίδων κοκκινῶν καὶ ξανθῶν παίζει καὶ μάχεται. Ἐὰν λάβωσιν, εὐφραίνονται, λέγοντα «Μέγα κέρδος ἐκτησάμην», ἐὰν δὲ μὴ λάβωσιν, λυποῦνται, λέγοντα «Μεγάλην ζημίαν ἔπαθον». Ὁ δὲ φρόνιμος, ἐν ᾧ τὰ ψήφια καὶ λίθοι κτλ. οὐδεμίαν ἔχουσι σπουδήν, συνίησι· «Τί κέρδος ἐν τῷ λαβεῖν ταύτας τὰς ψήφους καὶ τοὺς λίθους, καὶ τί ζημία ἐν τῷ μὴ λαβεῖν; Κἂν λάβωσι ταῦτα τὰ παιδία ψήφους καὶ λίθους, μέχρι πότε παρ’ αὐτοῖς μενεῖ;» Ὡσαύτως καὶ οἱ εἰς ἀπόλαυσιν καὶ συλλογὴν ἀσχολούμενοι ἄνθρωποι εἰς ἔριδας, φιλονεικίας, ψεύδη, δόλους, ἀδικίας κτλ. διὰ τὰς ἀπολαύσεις τρέπονται, καὶ λαβόντες αὐτὰς εὐφραίνονται, χαίροντες ἑορτάζουσιν, λέγοντες «Μέγα κέρδος ἐκτησάμεθα». Ἀλλ’ ὁ θεωρητικὸς, κατεχόμενος ἀνὴρ ὁ εἰδὼς τὸν κόσμον καὶ τὴν ἀνωτάτην ἀλήθειαν σαφῶς ὁρᾷ· «Ἀπολαύσεις ἐκτηθήσαν, τιμὴ καὶ δόξα ἐλήφθη, ἀνέσεις καὶ ῥᾳστῶναι ἐπετύχθησαν, ἐφάγομεν καὶ ἐπίομεν, καλῶς ἐκοσμήθημεν – τί οὖν ἐπράχθη; Τί ἐκ τούτου οἱ ἄνθρωποι ἐκέρδησαν; Τί μετ’ αὐτῶν ἀπὸ τούτων ἀπελεύσεται; Μέχρι πότε τὰς ἀπολαύσεις ταύτας παρ’ ἑαυτοῖς σχήσουσιν; Πόσας ἡμέρας ἡ ἐκ τούτων τῶν ἀπολαύσεων γινομένη ῥοπὴ διαμενεῖ;» Οὕτως, κατ’ αὐτὸν, τὸ ἐγρηγορέναι τῶν ὄντων ὡς νύξ ἐστιν. Ἐκεῖνος ὁ θεωρητικὸς, κατεχόμενος ἀνὴρ ἀσφαλῶς οἶδε τὸν Θεόν, τὴν ἰδίαν ἀληθινὴν φύσιν, καὶ τὸ τοῦ κόσμου τέλος· οἶδε καὶ τὰ πράγματα πάνυ καλῶς – ποῖον πρᾶγμα τίνος ὠφελίᾳ χρήσιμον γένοιτ’ ἄν, πόσην ὠφέλειαν ἄλλοι ἐκ τούτου λήψονται. Χρῆται τοῖς πράγμασιν ὀρθῶς, ἁρμοδίως, ἐν τοῖς ἰδίοις τόποις. Χρῆται αὐτοῖς εἰς τὴν τῶν ἄλλων ὑπηρεσίαν. Ὥσπερ ὅταν ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς πάθος ᾖ καὶ εἰς τὸν οὐρανὸν βλέψωμεν, τότε ἀραχνώδη τινὰ φαίνεται ἐν αὐτῷ, κἂν τοὺς ὀφθαλμοὺς κλείσωμεν, ἐκεῖνα τὰ ἀραχνώδη ὡς ταωνόπτερα φαίνεται· ἀλλὰ καίπερ φανταζόμενα, ἐν τῷ ἡμετέρῳ νῷ ἡ βεβαία πίστις μένει ὅτι οὐκ ἔστιν ἀράχναι ἐν τῷ οὐρανῷ. Οὕτως, καίπερ ὁ κόσμος διὰ τῶν αἰσθήσεων καὶ τοῦ ἐντὸς ὀργάνου φαινόμενος, ἐν τῷ νῷ τοῦ θεωρητικοῦ, κατεχομένου ἀνδρὸς ἡ βεβαία πίστις μένει ὅτι τῇ ἀληθείᾳ ὁ κόσμος οὐκ ἔστιν, φαντασία μόνον ἐστίν. Σύνδεσμος: Ὁ κόσμος ὡς νὺξ τῷ θεωρητικῷ, κατεχομένῳ ἀνδρὶ φαίνεται. Ἐπὶ τούτῳ, αὕτη ἡ ἐρώτησις ἐγείρεται· Μὴ ὅλως τοῖς ἐπιγείοις πράγμασιν ἐπιμίγνυται; Εἰ μή, πῶς ὁ βίος αὐτοῦ διασῴζεται; Εἰ δέ, ποία ἐστὶν αὐτοῦ ἡ κατάστασις; Περὶ τούτων διασκεπτέον, ὁ ἐχόμενος στίχος λέγεται.