**ਅਨੁਵਾਦ:**
**੨.੬੯.** ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਮੁਨੀ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ।
**ਟੀਕਾ:** **'ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ'** – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖੀ ਹਾਂ? ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਹਿਨ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲੇਗਾ? – ਇਸ ਵੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋਰ ਅੰਧੇਰਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ 'ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ' ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸੁਖ-ਚੈਨ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕੇਵਲ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਜੇ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ: ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੇਵਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਦੁੱਖਦਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ, ਬੇਚਾਰੇ, ਜਿੰਨਾ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜੋ ਵਸਤੂ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
**'ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਜਾਗਦਾ ਹੈ'** – ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰਕਤੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਨਾ – ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰਾਤ ਵਿਚ ਜਾਗਣਾ ਹੈ।
**'ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਗਦੇ ਹਨ'** – ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਪੈਸੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਇੰਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਧਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਚਾਹੇ ਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਵੇ ਜਾਂ ਅਨਿਆਇਕ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੰਨੀ ਪੂੰਜੀ ਲੈ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੰਨਾ ਲਾਭ ਕਮਾ ਲਿਆ" – ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹੋ ਸੰਸਾਰਕ, ਛਿਣ-ਭੰਗੁਰ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ, ਮਾਣ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਵੱਡਪਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ – ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਹੈ।
**'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਮੁਨੀ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ'** – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੋਸ਼ਿਆਰ, ਚਲਾਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਘੋਰ ਅੰਧੇਰਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬੱਚੇ ਕੰਕਰ-ਪੱਥਰ, ਲਾਲ-ਪੀਲੇ ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਅਤੇ ਲੜਦੇ-ਝਗੜਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ," ਅਤੇ ਜੇ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਇਆ।" ਪਰੰਤੂ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੰਕਰ-ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ, ਸਮਝਦਾ ਹੈ: "ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਕਰ-ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ? ਇਹ ਬੱਚੇ ਚਾਹੇ ਕੰਕਰ-ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ?" ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਾਂ ਲਈ ਝਗੜੇ, ਵਿਵਾਦ, ਝੂਠ, ਛਲ, ਬੇਈਮਾਨੀ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" ਪਰੰਤੂ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਸਪਸ਼ਟ ਦੇਖਦਾ ਹੈ: "ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ, ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ, ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਅਸੀਂ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ, ਅਸੀਂ ਚੰਗਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ – ਤਾਂ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੀ ਪਾਇਆ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗਾ? ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਰੱਖੇਗਾ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਰੁਚੀ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਟਿਕੇਗੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
ਉਹ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ – ਕਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਿਸ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਉਚਿਤ, ਯੋਗ ਉਪਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦ੍ਰੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ:ਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਚਾਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਇਹ ਦ੍ਰੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਥਾਰਥ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿੱਸਣਾ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਸੰਸਾਰ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
★🔗
