ત્યારપછી શંખ, નગારાં, ઢોલ અને શૃંગી વગેરે વાદ્યો એકસાથે જ વાગી ઊઠ્યાં અને તેનો અવાજ ભયંકર બન્યો.

શ્લોક ૧.૧૩: ત્યારબાદ, શંખ, નગારા, ઢોલ અને શિંગડાં એકસાથે વાગી ઉઠ્યા અને તે અવાજ ખૂબ જ ભયાનક હતો. શબ્દાર્થ: તતઃ એટલે કે ત્યારબાદ, શંખાઃ એટલે કે શંખ, ચ એટલે કે અને, भेर्यः એટલે કે નગારા, च એટલે કે અને, पणवानकगोमुखाः એટલે કે ઢોલ અને શિંગડાં, सहसा एव એટલે કે એકાએક, अभ्यहन्यन्त એટલે કે વાગી ઉઠ્યા, सः એટલે કે તે, शब्दः એટલે કે અવાજ, तुमुलः એટલે કે ભયાનક, अभवत् એટલે કે હતો.

૧.૧૩. ત્યારપછી શંખ, ભેરી, પણવ, આનક અને ગોમુખ એકસાથે વાગી ઊઠ્યાં. તે ધ્વનિ અત્યંત ગદ્ધર થઈ રહ્યો. ટીકા: સ્પષ્ટીકરણ— 'તત: શંખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પણવાનકગોમુખાઃ' — જોકે ભીષ્મ પિતામહે યુદ્ધની શરૂઆતની જાહેરાત માટે નહીં, પરંતુ દુર્યોધનને પ્રસન્ન કરવા માટે જ શંખ ફૂંક્યો હતો, તો પણ કૌરવ સેનાએ ભીષ્મના શંખધ્વનિને યુદ્ધની જ ઘોષણા તરીકે સમજ્યું. એટલે ભીષ્મે શંખ ફૂંકતાં જ કૌરવ સેનાના શંખાદિ સર્વ વાદ્યો એકસાથે પ્રચંડ ધ્વનિ કરવા લાગ્યાં. 'શંખ' સમુદ્રમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. તે ભગવાનની સેવા-આરાધના અને આરતી જેવા ક્રિયાકલાપોમાં રાખવામાં આવે છે. મંગળકાર્યો અને યુદ્ધની શરૂઆતે તેને મુખ વડે ફૂંકવામાં આવે છે. 'ભેરી' મોટાં ઢોલનું નામ છે (અતિ મોટાં ઢોલને 'નઉબત' કહે છે). તે લોખંડની બનેલી અને ભેંસની ચામડીથી મઢેલી હોય છે, અને લાકડી વડે વગાડવામાં આવે છે. તે મંદિરો અને રાજાઓના કિલ્લાઓમાં રાખવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ઉત્સવો અને મંગળ પ્રસંગોએ તે વગાડવામાં આવે છે. રાજાઓના મહેલોમાં તે રોજ વાગે છે. 'પણવ' એ એક પ્રકારનું ઢોલકું છે. તે લોખંડ અથવા લાકડાનું બનેલું અને બકરાની ચામડીથી મઢેલું હોય છે, અને હાથ અથવા લાકડી વડે વગાડવામાં આવે છે. આકૃતિમાં ઢોલકી જેવું હોવા છતાં તે તેના કરતાં મોટું હોય છે. કોઈ પણ કાર્યની શરૂઆતમાં પણવ વગાડવાનું શ્રી ગણેશજીની પૂજા જેવું મંગળકારી માનવામાં આવે છે. 'આનક' મૃદંગનું નામ છે. તેને 'પખાવજ' પણ કહે છે. આકારમાં તે લાકડાની ઢોલકી જેવું હોય છે. તે માટીનું બનેલું અને ચામડીથી મઢેલું હોય છે, અને હાથ વડે વગાડવામાં આવે છે. 'ગોમુખ' એ એક પ્રકારની તુરહીનું નામ છે. તે સર્પની જેમ વાંકળિયું હોય છે અને તેનું મુખ ગાયના મુખ જેવું હોય છે. તેને મુખ વડે ફૂંકીને વગાડવામાં આવે છે. 'સહસૈવાભ્યહન્યંત' — (અગાઉનો શ્લોક જુઓ) કૌરવ સેનામાં અત્યંત ઉત્સાહ હતો. એટલે પિતામહ ભીષ્મનો શંખધ્વનિ થતાં જ કૌરવ સેનાનાં સર્વ વાદ્યો સ્વયંભૂ રીતે એકસાથે ગાજી ઊઠ્યાં. તેમના વાગવામાં કોઈ વિલંબ થયો નહીં, ન તો તેમને વગાડવા માટે કોઈ પ્રયત્ન કરવો પડ્યો. 'સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્' — અલગ અલગ ટુકડીઓ અને દળોમાં મોરચાબંધી કરીને ઊભી રહેલી કૌરવ સેનાના શંખાદિ વાદ્યોનો ધ્વનિ અત્યંત ભયંકર બની રહ્યો, એટલે કે તેમનો અવાજ અતિશય પ્રબળતાથી ગાજી રહ્યો. સંદર્ભ— આ અધ્યાયની શરૂઆતમાં જ ધૃતરાષ્ટ્રે સંજયને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે યુદ્ધભૂમિમાં મારા પુત્રો અને પાંડવપુત્રોએ શું કર્યું? એટલે બીજા શ્લોકથી આ ત્રેસઠમા શ્લોક સુધી સંજયે 'ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોએ શું કર્યું' એનો જ ઉત્તર આપ્યો. હવે આગળના શ્લોકથી સંજય 'પાંડવપુત્રોએ શું કર્યું' એનો ઉત્તર આપે છે.