೧.೧೩. ತದನಂತರ, ಶಂಖಗಳು, ಭೇರಿಗಳು, ಪಣವಗಳು, ಆನಕಗಳು ಹಾಗೂ ಗೋಮುಖಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮೊರೆಯಿತು. ಆ ಧ್ವನಿ ಅತ್ಯಂತ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು.
**ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ:** ವಿವರಣೆ— 'ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕ-ಗೋಮುಖಾಃ'— ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲೇ ತಮ್ಮ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರೂ, ಕೌರವ ಸೇನೆಯವರು ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖಧ್ವನಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಭೀಷ್ಮರು ಶಂಖವೂದಿದ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ, ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳೆಲ್ಲ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿದವು.
'ಶಂಖ'ಗಳು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು. ಇವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆರತಿ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ಬಾಯಿಯಿಂದ ಊದಲಾಗುತ್ತದೆ. 'ಭೇರಿ' ಎಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ನಗಾರಿಗಳು (ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗಾರಿಗಳನ್ನು ನೌಬತ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ). ಇವು ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು ಎಮ್ಮೆ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮರದ ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಬಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಾಜರ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳು ಮತ್ತು ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜರ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ದಿನನಿತ್ಯವೂ ಊದಲಾಗುತ್ತದೆ.
'ಪಣವ' ಎಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ತಬಲಾ. ಇವು ಕಬ್ಬಿಣ ಅಥವಾ ಮರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು ಮೇಕೆಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೈಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮರದ ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಢೋಲಕಿಯನ್ನು ಹೋಲುವ ಇವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಣವವನ್ನು ಬಾರಿಸುವುದು ಶ್ರೀ ಗಣೇಶನ ಪೂಜೆಯಷ್ಟೇ ಶುಭಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
'ಆನಕ' ಎಂದರೆ ಮೃದಂಗ. ಇವನ್ನು ಪಖಾವಜ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಇವು ಮರದ ಢೋಲಕಿಯಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ. ಇವು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು ಚರ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೈಯಿಂದ ಬಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
'ಗೋಮುಖ' ಎಂದರೆ ಕಹಳೆ. ಇವು ಹಾವಿನಂತೆ ಬಾಗಿದ್ದು, ಇವರ ಬಾಯಿಯ ಆಕಾರ ಹಸುವಿನ ಮುಖದಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇವನ್ನು ಬಾಯಿಯಿಂದ ಊದಲಾಗುತ್ತದೆ.
'ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ'— (ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಟಿಪ್ಪಣಿ ನೋಡಿ) ಕೌರವ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಉತ್ಸಾಹವಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಾದ ಕೂಡಲೇ, ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಳು ಸ್ವಯಂಸ್ಫೂರ್ತವಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೊರೆಯಿತು. ಅವುಗಳನ್ನು ಊದಲು ಯಾವುದೇ ತಡವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನದ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.
'ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮುಲೋಽಭವತ್'— ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ದಳಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು, ಅಂದರೆ ಅವುಗಳ ಗದ್ದಲ ಬಲವಾದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ಮೊರೆಯಿತು.
**ಸಂದರ್ಭ:** ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರು ಸಂಜಯನನ್ನು ಕುರಿತು, "ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಮಕ್ಕಳು ಏನು ಮಾಡಿದರು?" ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಈ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, 'ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು' ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಜಯನು ಉತ್ತರ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ, ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮುಂದೆ, 'ಪಾಂಡವರ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು' ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಜಯನು ಉತ್ತರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.
★🔗
