त्यानंतर शंख, नगारे, ढोल व शिंगे या वाद्यांनी एकदम आवाज केला आणि तो आवाज भयंकर झाला.

श्लोक १.१३: त्यानंतर शंख, नगारे, ढोल आणि शिंगे एकदम वाजली आणि तो आवाज खूप भयानक होता. शब्दांचे अर्थ: ततः - त्यानंतर, शङ्खाः - शंख, च - आणि, भेर्यः - नगारे, च - आणि, पणवानकगोमुखाः - ढोल आणि शिंगे, सहसा एव - अचानक, अभ्यहन्यन्त - वाजली, सः - तो, शब्दः - आवाज, तुमुलः - भयानक, अभवत् - होता.

१.१३. तदनंतर शंख, भेरी, पणव, आनक व गोमुख यांचा एकदम मोठ्याने नाद उठला. तो सर्व सुमेळ्याचा आवाज अतिशय गजर करणारा झाला. टीका: स्पष्टीकरण— 'ततः शंखाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः'— भीष्मांनी युद्धाची सुरुवात करण्यासाठी शंख वाजवला नसला तरी, दुर्योधनाचे समाधान करण्यासाठी वाजवला, तरीही कौरव सेनेने भीष्मांचा शंखनाद हाच युद्धाचा घोष समजला. म्हणूनच, भीष्मांचा शंख वाजताच कौरव सेनेतील शंखादी सर्व वाद्ये एकाच वेळी गर्जू लागली. 'शंख' हा समुद्रातून निर्माण झालेला असतो. तो भगवंताच्या सेवेसाठी व पूजेसाठी ठेवलेला असतो व आरती इत्यादी विधींमध्ये वापरला जातो. मंगल प्रसंगी व युद्धारंभी तो तोंडाने फुंकला जातो. 'भेरी' हे मोठे नगारे असतात (अतिशय मोठ्या नगाऱ्यांना 'नौबत' म्हणतात). हे लोखंडापासून बनवलेले असून म्हशीच्या कातडीने मढवलेले असते व लाकडी काठ्यांनी वाजवले जातात. ही देवळांमध्ये व राजांच्या किल्ल्यांमध्ये ठेवलेली असतात. विशेषतः उत्सव व मंगल प्रसंगी ही वाजविली जातात. राजांच्या राजवाड्यांमध्ये ती दररोज वाजविली जाते. 'पणव' हे एक प्रकारचे ड्रम आहे. हे लोखंड किंवा लाकडापासून बनवलेले असून बकऱ्याच्या कातडीने मढवलेले असते व हाताने किंवा लाकडी काठ्याने वाजवले जाते. आकाराने ढोलकीसारखे असले तरी ते त्यापेक्षा मोठे असते. कोणत्याही कार्यारंभी पणव वाजवणे हे गणपतीपूजेइतकेच शुभ मानले जाते. 'आनक' हे मृदंगाचे नाव आहे. याला 'पखावज' असेही म्हणतात. आकाराने ते लाकडी ढोलकीसारखे असते. ते मातीपासून बनवलेले असून कातडीने मढवलेले असते व हाताने वाजवले जाते. 'गोमुख' हे तुरेचे नाव आहे. हे सापाप्रमाणे वाकडे असून त्याचे तोंड गायीच्या तोंडासारखे असते. ते तोंडाने फुंकले जाते. 'सहसैवाभ्यहन्यन्त'— (मागील श्लोकाची टीका पहा) कौरव सेनेमध्ये अतिशय उत्साह होता. म्हणूनच, पितामह भीष्मांचा शंख वाजताच, कौरव सेनेतील सर्व वाद्ये आपोआप एकत्र गर्जू लागली. त्यांच्या वाजविण्यात काही विलंब झाला नाही, किंवा वाजविण्यासाठी काही प्रयत्नही करावा लागला नाही. 'स शब्दस्तुमुलोऽभवत्'— कौरव सेनेतील शंखादी वाद्यांचा आवाज, विविध तुकड्या व पलटणींमध्ये उभ्या असलेल्या, अतिशय भयानक झाला, म्हणजे त्यांचा गजर जोरात प्रतिध्वनित झाला. संदर्भ:— या अध्यायाच्या अगदी सुरुवातीला धृतराष्ट्राने संजयाला विचारले, की या युद्धभूमीवर माझे पुत्र व पांडवपुत्र यांनी काय केले? म्हणून दुसऱ्या श्लोकापासून या तेराव्या श्लोकापर्यंत संजयाने 'धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी काय केले' याचे उत्तर दिले. आता पुढील श्लोकापासून संजय 'पांडवपुत्रांनी काय केले' याचे उत्तर देत आहे.