1.13. Następnie zabrzmiały jednocześnie konchy, kotły, bębny, mridangi i trąby. Ów dźwięk stał się niezmiernie ogłuszający.
Komentarz: Objaśnienie — „tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānaka-gomukhāḥ” — Chociaż Bhiszma nie zadął w konchę, aby ogłosić rozpoczęcie bitwy, lecz by sprawić przyjemność Duryodhanie, to jednak armia Kaurawów zrozumiała dźwięk konchy Bhiszmy jako samą deklarację wojny. Dlatego też, gdy Bhiszma zadął w konchę, wszystkie instrumenty, takie jak konchy armii Kaurawów, zabrzmiały równocześnie.
„Śaṅkha” (konchy) pochodzą z oceanu. Przechowuje się je do służby i kultu Pana oraz używa podczas ceremonii, takich jak ofiarowanie āratī. Dmie się w nie ustami podczas pomyślnych uroczystości i na początku bitwy. „Bherī” to nazwa dużych kotłów (największe kotły nazywa się naubat). Te bębny są wykonane z żelaza i pokryte skórą bawolą, a gra się na nich drewnianymi pałeczkami. Przechowuje się je w świątyniach i fortecach królów. Gra się na nich szczególnie podczas festiwali i pomyślnych okazji. W pałacach władców rozbrzmiewają one codziennie.
„Paṇava” to nazwa pewnego rodzaju bębna. Są one wykonane z żelaza lub drewna i pokryte skórą kozią, a gra się na nich ręką lub drewnianą pałeczką. Choć kształtem przypominają ḍholakī, są od niego większe. Granie na paṇavie na początku jakiegokolwiek przedsięwzięcia uważane jest za tak pomyślne, jak kult Pana Gańeśi.
„Ānaka” to nazwa mṛdaṅgi. Nazywa się je także pakhāvaja. Kształtem przypominają drewnianą ḍholakī. Są wykonane z gliny i pokryte skórą, a gra się na nich ręką.
„Gomukha” to nazwa trąby. Są one zakrzywione jak wąż, a ich wylot jest podobny do krowiego pyska. Dmie się w nie ustami.
„Sahasaivābhyahanyanta” — (patrz uwaga do poprzedniego wersetu) W armii Kaurawów panował wielki zapał. Dlatego też, gdy tylko zabrzmiała koncha dziadka Bhiszmy, wszystkie instrumenty armii Kaurawów spontanicznie zagrzmiały razem. Nie było opóźnienia w ich rozbrzmieniu, ani nie wymagało to żadnego wysiłku, by na nich zagrać.
„Sa śabdastumulo'bhavat” — Dźwięk konch i innych instrumentów armii Kaurawów, rozstawionych w oddzielnych dywizjach i batalionach, stał się niezmiernie przerażający, co znaczy, iż ich hałas rozbrzmiewał z wielką siłą.
Związek — Na samym początku tego rozdziału Dhrytarasztra zapytał Sandźaję, co uczynili moi synowie i synowie Pandu na polu bitwy. Dlatego od wersetu drugiego do tego trzynastego, Sandźaja udzielił odpowiedzi dotyczącej „tego, co uczynili synowie Dhrytarasztry”. Teraz, od następnego wersetu, Sandźaja daje odpowiedź dotyczącą „tego, co uczynili synowie Pandu”.
★🔗
