ઉત્તમ ધનુર્ધર કાશીરાજ, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, રાજા વિરાટ અને અજેય સાત્યકિ.

૧.૧૭. કાશીના રાજા, જે ઉત્તમ ધનુર્ધર છે, મહાન રથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ અને અજેય સાત્યકિ. શબ્દાર્થ: કાશ્યઃ એટલે કાશીના રાજા, પરમેષ્વાસઃ એટલે ઉત્તમ ધનુર્ધર, શિખંડી એટલે શિખંડી, महारथઃ એટલે મહાન રથી, ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ એટલે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટઃ એટલે વિરાટ, સાત્યકિઃ એટલે સાત્યકિ, અને અપરાજિતઃ એટલે જેને કોઈ જીતી ન શકે તેવા અજેય.

રાજન્! મહાધનુષધારી કાશીરાજ અને મહાવીર શિખંડી તથા ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને વિરાટરાજ તથા અજેય સાત્યકિ અને દ્રુપદરાજ તથા દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો અને સુભદ્રાના પુત્ર લાંબા બાહુવાળા અભિમન્યુ – એ સર્વે ચારે બાજુથી પોતપોતાનાં શંખ ફૂંકવા લાગ્યા. ટીકા: મહાવીર શિખંડી અત્યંત શૂરવીર હતા. પૂર્વજન્મમાં તે સ્ત્રી (કાશીરાજની પુત્રી અંબા) હતા અને આ જન્મમાં પણ તે દ્રુપદરાજને પુત્રીરૂપે પ્રાપ્ત થયા હતા. પછી આ જ શિખંડીએ સ્થૂણાકર્ણ નામના યક્ષ પાસેથી પુરુષત્વ પ્રાપ્ત કરી પુરુષ બન્યા હતા. ભીષ્મ પિતામહને આ બધી વાતની જાણ હતી અને તે શિખંડીને સ્ત્રી સમજતા હતા. આ કારણે તે તેમના પર બાણ ચલાવતા નહિ. યુદ્ધમાં અર્જુને તેમને આગળ ઊભા રાખી ભીષ્મ પિતામહ પર બાણ ચલાવ્યાં, જેથી તેમનો રથ પરથી પડાવ થયો. અર્જુનના પુત્ર અભિમન્યુ અત્યંત શૂરવીર હતા. યુદ્ધમાં તેમણે દ્રોણાચાર્યે રચેલા ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કરી પોતાની પરાક્રમશક્તિથી અનેક વીરોનો સંહાર કર્યો હતો. અંતે કૌરવ સેનાના છ મહારથીઓએ અન્યાયપૂર્વક તેમને ઘેરી લઈ શસ્ત્રો વડે આક્રમણ કર્યું. દુઃશાસનના પુત્રના ગદાપ્રહારથી તેમના મસ્તક પર પ્રહાર થતાં તેમનું મૃત્યુ થયું. શંખનાદનું વર્ણન કરતાં સંજયે કૌરવ સેનાના શૂરવીરોમાં માત્ર ભીષ્મ પિતામહનું જ નામ લીધું અને પાંડવ સેનાના શૂરવીરોમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ, અર્જુન, ભીમ વગેરે અઢાર વીરોનાં નામ લીધાં છે. એથી જણાય છે કે સંજયના મનમાં અધર્મ પક્ષ (કૌરવ સેના) માટે આદરની ભાવના નથી. એટલે અધર્મ પક્ષનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન કરવું તે યોગ્ય લેખતા નથી. પરંતુ ધર્મ પક્ષ (પાંડવ સેના) માટે તેમના મનમાં આદરની ભાવના છે અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ તથા પાંડવો માટે શ્રદ્ધા છે, એટલે તેમના પક્ષનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન કરવું યોગ્ય લેખે છે અને માત્ર તેમના જ પક્ષનું વર્ણન કરવામાં તેમને આનંદ આવે છે. સંબંધ: પાંડવ સેનાના શંખનાદથી કૌરવ સેનામાં શો પરિણામ થયો તે આગળના શ્લોકમાં કહ્યો છે.