ਉੱਤਮ ਧਨੁਰਧਰ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ, ਮਹਾਰਥੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ, ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਅਜੇਤੂ ਸਾਤਿਕੀ.

1.17. ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉੱਤਮ ਧਨੁੱਖਧਾਰੀ, ਮਹਾਰਥੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ, ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਅਜੇਯ ਸਾਤਯਕੀ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ: ਕਾਸ਼ਯਃ - ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਾਸਃ - ਉੱਤਮ ਧਨੁੱਖਧਾਰੀ, ਸ਼ਿਖੰਡੀ - ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਮਹਾਰਥਃ - ਮਹਾਰਥੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨਃ - ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦਯੁਮਨ, ਵਿਰਾਟਃ - ਵਿਰਾਟ, ਸਾਤਯਕਿਃ - ਸਾਤਯਕੀ, ਅਪਰਾਜਿਤਃ - ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕੇ (ਅਜੇਯ)।

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ, ਮਹਾਧਨੁੱਖਧਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਸ਼ਿਖੰਡੀ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟਰਾਜ, ਅਜੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਦ੍ਰੁਪਦਰਾਜ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਸੁਭੱਦਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਭੁਜਾ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ – ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਓਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਟਿੱਪਣੀ: ਮਹਾਵੀਰ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ (ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਅੰਬਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ) ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਯੱਖ ਸ੍ਥੂਣਕਰਣ ਤੋਂ ਪੁਰੁੱ਷ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਭੀਸ਼ਮ ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਔਰਤ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸ 'ਤੇ ਬਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਲਾਉਂਦੇ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਭੀਸ਼ਮ 'ਤੇ ਬਾਣ ਚਲਾਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਬਣਾਏ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕਰਮ ਨਾਲ ਕਈ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਛੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅਨੀਤੀ ਪੂਰਵਕ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ। ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਜਏ ਨੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਰਜੁਨ, ਭੀਮ ਆਦਿ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਜਏ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਪੱਖ (ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ) ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਧਰਮ ਪੱਖ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਧਰਮ ਪੱਖ (ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ) ਲਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਲਈ ਭਕਤੀ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸੰਬੰਧ: ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ 'ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਇਹ ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।