**ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು:** ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾದುನಿಂತಿರುವ ಈ ಸ್ವಜನರ ಸಮೂಹವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಸೊರಗುತ್ತಿವೆ, ನನ್ನ ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ದೇಹವು ನಡುಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚನವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ನನ್ನ ಚರ್ಮವು ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ನಿಲ್ಲಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.
**ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ:** 'ಕೃಷ್ಣ' ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಒಂಬತ್ತು ಬಾರಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಇಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ 'ಪಾರ್ಥ' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಭಗವಾನ್ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ತಮ್ಮ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಈ ಸಂಗತಿಯು ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಸುಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಸಂಜಯನು ಗೀತೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ 'ಕೃಷ್ಣ' ಮತ್ತು 'ಪಾರ್ಥ' ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ: "ಯತ್ರ ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಯತ್ರ ಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ" (೧೮.೭೮).
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಮೊದಲೇ 'ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ' (ಕಾದುಕೊಂಡು, ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು) ಎಂದಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೂ 'ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್' (ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು, ಕಾದುನಿಂತಿರುವ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ, ಅವರಿಬ್ಬರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು *ನನ್ನ* ಮಕ್ಕಳು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳು ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು — ಹೀಗೆ ಭೇದಭಾವವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅಲ್ಲಿ 'ಮಾಮಕಾಃ' (ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳು) ಮತ್ತು 'ಪಾಂಡವಾಃ' (ಪಾಂಡುವಿನ ಮಕ್ಕಳು) ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಭೇದಭಾವವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ 'ಸ್ವಜನಮ್' (ಬಂಧುಗಳು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಜನರನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಭಯದಿಂದ ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖವಿದೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದ ಬಂಧುಗಳು ಸಾಯುವ ಭಯದಿಂದ ದುಃಖವಿದೆ — ಯಾವ ಪಕ್ಷದವರು ಸಾಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮ ಬಂಧುಗಳೇ.
ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ 'ದೃಷ್ಟ್ವಾ' (ನೋಡಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ: 'ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಂಡವಾನೀಕಮ್' (೧.೨), 'ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್' (೧.೨೦), ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ 'ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಮ್' (೧.೨೮). ಈ ಮೂರರ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ, ದುರ್ಯೋಧನನ 'ನೋಟ' ಒಂದೇ ಬಗೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು, ಅಂದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಭಾವನೆ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನ 'ನೋಟ' ಎರಡು ಬಗೆಯಾಯಿತು. ಮೊದಲು, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ನಿಂತನು; ಮತ್ತು ಈಗ, ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವನು ಭೀತಿಗೊಂಡು, ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿರಮಿಸುತ್ತಾ, ಧನುಸ್ಸು ಕೈಯಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿರುವನು.
'ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಕುಗ್ಗುತ್ತಿವೆ... ಮನಸ್ಸು ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ' — ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭವಿಷ್ಯದ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ದುಃಖವಿದೆ. ಆ ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಪರಿಣಾಮವು ಅರ್ಜುನನ ಸಮಸ್ತ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ. ಆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೇ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ: ನನ್ನ ದೇಹದ ಪ್ರತಿ ಅಂಗವೂ — ಕೈ, ಕಾಲು, ಬಾಯಿ, ಇತ್ಯಾದಿ — ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ, ಮಾತನಾಡಲೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಸಮಸ್ತ ದೇಹವೇ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ! ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ರೋಮಗಳೂ ನಿಮಿರುತ್ತಿವೆ, ಅಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ದೇಹವೇ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ! ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸುವ ಆ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸೇ ಇಂದು ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ! ಚರ್ಮ — ಸಮಸ್ತ ದೇಹವೇ — ಸುಡುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ, ಅಂದರೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಗುರುತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ! ಇಲ್ಲಿ, ಈ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ರಥದ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಲೂ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ! ನಾನು ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ಬೀಳುವೆನೋ ಎನ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ! ಇಂತಹ ಅನರ್ಥಕರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದೂ ಪಾಪವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತಿದೆ.
**ಸಂದರ್ಭ:** ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದುಃಖದ ಎಂಟು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನು, ಈಗ, ಭವಿಷ್ಯದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅಶುಭ ಸೂಚನೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಅನುಚಿತ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
★🔗
