ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ ਇਸ ਆਪਣੇ ਕੁਟੁੰਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਏਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖਿਸਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਜਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਘੂਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਥਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਟਿੱਪਣੀ: 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਸੰਬੋਧਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਬੋਧਨ ਨੌਂ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਬੋਧਨ ਇੰਨੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪਾਰਥ' ਨਾਮ ਅਰਜੁਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਿਤ ਸੀ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਜਯ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' ਅਤੇ 'ਪਾਰਥ' ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਜਿੱਥੇ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਧਨੁੱਖਧਾਰੀ ਪਾਰਥ ਹਨ" (18.78)।
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 'ਸਮਵੇਤਾ ਯੁਯੁਤਸਵ:' (ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ) ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਵੀ 'ਯੁਯੁਤਸੁੰ ਸਮੁਪਸਥਿਤਮ' (ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਤਿਆਰ) ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ *ਮੇਰੇ* ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ — ਇਹ ਭੇਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉੱਥੇ 'ਮਾਮਕਾਃ' (ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ 'ਪਾਂਡਵਾਃ' (ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਰਜੁਨ ਇੱਥੇ 'ਸਵਜਨਮ' (ਕੁਟੁੰਬ/ਸਵਜਨ) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਹੈ; ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਵਜਨਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਹੈ — ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਮਰੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਾਡਾ ਕੁਟੁੰਬ ਹੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਤੱਕ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵਾ' (ਦੇਖ ਕੇ) ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ: 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵਾ ਤੁ ਪਾਂਡਵਾਨੀਕਮ' (1.2), 'ਵਿਅਵਸਥਿਤਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵਾ ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟ੍ਰਾਨ' (1.20), ਅਤੇ ਇੱਥੇ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵੇਮੰ ਸਵਜਨਮ' (1.28)। ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਦੇਖਣਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਅਰਥਾਤ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਦੇਖਣਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਰਜੁਨ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਧਨੁੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਕਾਇਰਤਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਡਿਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
'ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ... ਮਨ ਘੂਮ ਰਿਹਾ ਹੈ' — ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਹੈ। ਉਸ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਰਜੁਨ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਰ ਅੰਗ — ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ ਆਦਿ — ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੋਏਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਉਹੀ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁੱਖ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰ ਦੀ ਟਨਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿਗ ਰਿਹਾ ਹੈ! ਚਮੜੀ — ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ — ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ! ਇੱਥੇ, ਇਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਵੀ ਅਯੋਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂਗਾ! ਅਜਿਹੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਪਾਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧ: ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੱਠ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਜੁਨ ਹੁਣ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮਾਂ ਦੇ ਸੂਚਕ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।
★🔗
