२.८. "यदि मला पृथ्वीवर अप्रतिम आणि समृद्ध राज्य मिळाले तरी, किंवा स्वर्गात देवांवरही सार्वभौमत्व प्राप्त झाले तरी, माझ्या इंद्रियांना कोरडे पाडणारे हे दुःख दूर होईल असे मला वाटत नाही."
टीका: [अर्जुन विचार करतो की, कदाचित भगवंतांना वाटत असेल की अर्जुन लढला तर त्याचा विजय होईल आणि विजय झाल्यावर त्याला राज्य मिळेल, त्यामुळे त्याची चिंता आणि दुःख दूर होऊन त्याला समाधान मिळेल. पण दुःखामुळे माझी अशी स्थिती झाली आहे की विजय प्राप्त झाला तरी माझे दुःख दूर होईल असे मला दिसत नाही.]
'यदि मला पृथ्वीवर अप्रतिम आणि समृद्ध राज्य मिळाले तरी'— मला अतिशय संपन्न, धान्यधन्य, आणि कंटकरहित (शत्रुरहित) असे राज्य मिळाले तरी, म्हणजे जेथे प्रजा अतिशय सुखी आहे, ज्यांच्याकडे मुबलक संपत्ती आणि धान्य आहे, ज्यांना कशाचीही उणीव नाही, आणि जेथे शत्रू नाहीत — असे राज्य मिळाले तरी, तरीही माझे दुःख दूर होणार नाही. 'किंवा देवांवरही सार्वभौमत्व' — पृथ्वीवरील क्षुल्लक भोगांची काय कथा, मला इंद्राचे दिव्य राज्य आणि दिव्य भोग प्राप्त झाले तरी, तरीही माझे दुःख, व्यथा आणि चिंता दूर होणार नाहीत.
पहिल्या अध्यायात, अर्जुनाने सांगितले होते की त्याला विजयही नको, राज्यही नको, आणि सुखही नको; कारण त्या राज्याने काय मिळणार? त्या भोगांनी काय साध्य होणार? आणि जगून काय फल मिळणार? ज्यांच्यासाठी आपण राज्य, भोग आणि सुख इच्छितो, तेच आपल्यासमोर वधासाठी उभे आहेत (१.३२-३३). इथे, अर्जुन म्हणतो की जरी त्याला धान्यधन्य आणि कंटकरहित असे पृथ्वीवरील राज्य मिळाले तरी, आणि देवांवर सार्वभौमत्व प्राप्त झाले तरी, तरीही त्याचे दुःख दूर होणार नाही, त्यामुळे तो सुखी होऊ शकणार नाही. तेथे (१.३२-३३ मध्ये) अर्जुनाचे युद्धापासून पराङ्मुख होणे हे कौटुंबिक आसक्तीच्या भावनेच्या प्राबल्यामुळे होते. पण इथे, जे पराङ्मुख होणे घडत आहे ते स्वतःच्या आध्यात्मिक कल्याणाची भावना जागृत झाल्यामुळे घडत आहे. म्हणून तेथील पराङ्मुखत्व आणि इथील पराङ्मुखत्व यात मोठा फरक आहे.
'माझ्या इंद्रियांना कोरडे पाडणारे हे दुःख दूर होईल असे मला वाटत नाही' — माझ्या बांधवांच्या मृत्यूची केवळ कल्पना मात्र करूनही मला इतके दुःख होत आहे, तर त्यांचा वास्तविक मृत्यू झाल्यावर मला किती अधिक दुःख होईल! जर माझे दुःख केवळ राज्यासाठी असते, तर राज्य मिळाल्याने ते दूर झाले असते; पण माझ्या कुलनाशाच्या भीतीमुळे उद्भवलेले दुःख राज्य प्राप्तीने कसे दूर होईल? दूर तर होणार नाहीच, उलट ते दुःख आणखी वाढेल; कारण जर युद्धात सर्वांचा वध झाला, तर मिळालेले राज्य कोण भोगणार? ते कोणाला कशाला उपयोगी पडणार? म्हणून, पृथ्वीवरील राज्य आणि स्वर्गातील सार्वभौमत्व प्राप्त झाल्यावरही, माझ्या इंद्रियांना शुष्क करणारे हे दुःख दूर होणार नाही.
संदर्भ— "ऐहिक वस्तू प्राप्त झाल्यावरही माझे दुःख दूर होणार नाही" असे म्हणल्यानंतर, संजय पुढील श्लोकात अर्जुनाने पुढे काय केले ते वर्णन करतात.
★🔗
