**३.२९:** प्रकृतीच्या गुणांनी पूर्णतः मोहित झालेले अज्ञानी जन गुण आणि कर्म यांच्याशी आसक्त राहतात. संपूर्ण जाणणार्या ज्ञानी व्यक्तीने अशा अपूर्ण ज्ञान असलेल्या मंदबुद्धी अज्ञानांना (त्यांच्या कर्मातून) विचलित करू नये.
**टीका:** "प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु" – प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले तीन गुण – सत्त्व, रज आणि तम – हे व्यक्तीला बांधतात. सत्त्वगुण सुख आणि ज्ञानाच्या आसक्तीने, रजोगुण कर्माच्या आसक्तीने आणि तमोगुण असावधपणा, आळस आणि निद्रेने बांधतात (गीता १४.६-८). वरील शब्द अशा अज्ञानींचे वर्णन करतात, जे प्रकृतीच्या गुणांनी अत्यंत मोहित म्हणजेच बद्ध झालेले आहेत; परंतु ज्यांचा शास्त्रांवर, शास्त्रविहित शुभ कर्मांवर आणि त्यांच्या फलावर श्रद्धा आणि विश्वास आहे. या अध्यायाच्या पंचविसाव्या आणि सव्विसाव्या श्लोकात, अशा अज्ञानींचे 'सक्ताः अविद्वांसः' (आसक्त, अज्ञानी) आणि 'कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानाम्' (कर्माशी आसक्त अज्ञानी) अशा नावांनी वर्णन केले आहे. ऐहिक आणि पारलौकिक भोगांच्या इच्छेमुळे, हे व्यक्ती विषय आणि कर्म यांच्याशी आसक्त राहतात. या कारणास्तव, यांच्यापासून वरचढ होण्याचा विषय ते आकलन करू शकत नाहीत. म्हणूनच प्रभूंनी त्यांना अज्ञानी म्हटले आहे.
"तान् अकृत्स्नविदो मन्दान्" – अज्ञानी जन शुभ कर्मे करतात, पण ती नश्वर, शाश्वत आणि स्थिर नसलेल्या वस्तूंच्या प्राप्तीसाठी करतात. त्यांच्यामध्ये संपत्तीसारख्या प्राप्त वस्तूंबद्दल 'ममता' बुद्धी असते आणि अप्राप्त वस्तूंची इच्छा असते. अशाप्रकारे या 'ममता' आणि इच्छेने बद्ध झाल्यामुळे, ते गुण (विषय) आणि कर्म यांचे तत्त्व पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत. अज्ञानी जन शास्त्रविहित कर्मे आणि त्यांची पद्धत योग्यरित्या जाणतात, पण गुण आणि कर्म यांचे तत्त्व योग्यरित्या न जाणल्यामुळे त्यांना 'अकृत्स्नविदः' (जे पूर्ण जाणत नाहीत) असे म्हटले आहे; आणि ऐहिक भोग आणि संग्रह यांत रस असल्यामुळे त्यांना 'मन्दान्' (मंदबुद्धी) असे म्हटले आहे.
"कृत्स्नविन् न विचालयेत्" – गुण आणि कर्म यांचे विभाग पूर्णपणे जाणणारा आणि इच्छा आणि ममतेपासून मुक्त असलेल्या ज्ञानी व्यक्तीने पूर्वी वर्णन केलेल्या अज्ञानींना (इच्छायुक्त भावनेने शुभ कर्मात रत असलेल्यांना) त्यांच्या शुभ कर्मांपासून विचलित करू नये, कदाचित ते मंदबुद्धी जन आपल्या सध्याच्या स्थितीतून खाली पडतील म्हणून. या अध्यायाच्या पंचविसाव्या आणि सव्विसाव्या श्लोकात, अशा ज्ञानी व्यक्तींचे 'असक्तः विद्वान्' (अनासक्त ज्ञानी) आणि 'युक्तः विद्वान्' (युक्त ज्ञानी) अशा नावांनी वर्णन केले आहे.
पंचविसाव्या श्लोकात, प्रभूंनी 'कुर्यात्' या शब्दाचा उपयोग करून ज्ञानी महापुरुषाला स्वतः कर्मे करण्याचा उपदेश केला आहे; आणि सव्विसाव्या श्लोकात, 'जोषयेत्' या शब्दाचा उपयोग करून अज्ञानांनाही अशी कर्मे करण्यास प्रवृत्त करण्याचा उपदेश केला आहे. परंतु येथे, 'न विचालयेत्' या शब्दांचा उपयोग करून प्रभूंनी असा उपदेश दिलेला नाही; तर तो सैल केल्यासारखे करून, ज्ञानी व्यक्तीने किमानपक्षी आपल्या इशारतांनी, शब्दांनी आणि कृतींनी अज्ञानांना विचलित करू नये असे सांगितले आहे. याचे कारण असे की प्रभू आणि शास्त्रे जीवन्मुक्त महापुरुषावर आपले नियम लादत नाहीत. जगाच्या कल्याणासाठीची कर्मे त्यांच्या तथाकथित शरीराद्वारे नैसर्गिकरित्या आणि सहजपणे घडतात (टीका पृष्ठ १६६ पहा). ज्ञानी महापुरुष कर्मयोगी असो की ज्ञानयोगी – सर्व कर्मे करत असतानाही, त्याचा कर्मे आणि विषय यांच्याशी कोणताही वास्तविक संबंध राहत नाही, जो खरोखर कधीच अस्तित्वात नव्हता.
अज्ञानी जन स्वर्गप्राप्तीसाठी शुभ कर्मे करतात. म्हणूनच प्रभूंनी अशा व्यक्तींना विचलित न करण्याचा उपदेश केला आहे, म्हणजेच ते महापुरुष आपल्या इशारतांनी, शब्दांनी आणि कृतींनी अशा इच्छायुक्त व्यक्तींमध्ये शास्त्रविहित शुभ कर्मांबद्दल अश्रद्धा, अविश्वास किंवा निरासक्ती निर्माण करणारे काहीही प्रकट करू नये, ज्यामुळे ते ती कर्मे सोडून देतील; कारण असे केल्याने त्यांचा पतन होऊ शकतो. म्हणून, अशा व्यक्तींना शास्त्रविहित कर्मांपासून नव्हे, तर इच्छायुक्त भावनेपासून विचलित करावे. त्यांना जन्ममरणाच्या बंधनातून मुक्त करण्यासाठी, इच्छायुक्त भावनेपासून विचलित करणे योग्य आणि आवश्यक आहे.
**संदर्भ:** पुढील श्लोकात, प्रभू स्पष्ट करतात की कर्म आणि त्याच्या फलाच्या ज्या आसक्तीमुळे व्यक्ती कर्मात गुंतते, त्यापासून मुक्त होण्यासाठी काय करावे.
★🔗
