श्रीमद्भगवद्गीता

अर्जुन म्हणाला: हे जनार्दन! जर तुम्हाला कर्मापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ वाटत असेल, तर हे केशव! तुम्ही मला या भयंकर कर्मात का लावता?

तुम्ही या मिश्र वाक्याने माझ्या बुद्धीला मोहित करता; म्हणून, ज्या एका मार्गाने मी परम कल्याण प्राप्त करू शकेन तो निश्चितपणे सांगा.

श्री भगवान म्हणाले: हे निष्पाप (अर्जुना)! या लोकात दोन प्रकारच्या निष्ठा मी पूर्वी सांगितल्या आहेत – ज्ञान्यांच्या (सांख्यांच्या) ज्ञानयोगाने आणि योग्यांच्या कर्मयोगाने.

कर्मांच्या न करण्याने मनुष्य निष्कर्मता प्राप्त करत नाही; आणि केवळ संन्यासानेच तो सिद्धी (पूर्णत्व) प्राप्त करत नाही.

कारण कोणीही मनुष्य क्षणभरही कर्म न करता राहू शकत नाही; कारण प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या गुणांनी अवश झालेल्या सर्वांना कर्म करावे लागते.

जो मूढबुद्धी मनुष्य कर्मेंद्रियांचे निग्रह करून मनाने इंद्रियविषयांचे स्मरण करीत बसतो, तो मिथ्याचारी (ढोंगी) म्हणून संबोधला जातो.

परंतु, हे अर्जुना! जो पुरुष मनाने इंद्रियांना नियंत्रित करून, अनासक्त होऊन कर्मेंद्रियांद्वारे कर्मयोगाचे आचरण करतो, तो श्रेष्ठ आहे.

तू तुझे नियत कर्म कर, कारण कर्म हे अकर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे; अकर्माने तर तुझे शरीरनिर्वाहही सिद्ध होणार नाही.

यज्ञासाठी केलेल्या कर्माशिवाय इतर कर्मांनी हे जग बद्ध होते. म्हणून, हे कौंतेया, आसक्ती सोडून, त्या यज्ञासाठीच कर्माचे सम्यक् आचरण कर.

प्रजापतीने (सृष्टिकर्त्याने) आदीला यज्ञासह प्रजेची निर्मिती करून सांगितले, 'या यज्ञाद्वारे तुम्ही वाढा; हा यज्ञ तुमच्या इच्छित कामना पूर्ण करणारी (इष्टकामधुक्) गाय होवो.'

तुम्ही या यज्ञाने देवांचे पोषण करा आणि ते देव तुमचे पोषण करोत; अशा प्रकारे परस्परांचे पोषण करीत तुम्ही परम कल्याण प्राप्त कराल.

यज्ञाने पोषित देवता तुम्हाला इष्ट भोग देतील. त्यांच्याकडून दिलेले ते भोग त्यांना अर्पण न करता जो भोगतो तो खरोखर चोर आहे.

यज्ञाचे उरलेले अन्न खाणारे सज्जन सर्व पापांपासून मुक्त होतात; पण जे पापी फक्त स्वतःसाठीच शिजवतात ते पापच खातात.

अन्नापासून प्राणी उत्पन्न होतात; पर्जन्यापासून अन्नाची उत्पत्ती होते; यज्ञापासून पर्जन्य होतो आणि यज्ञ कर्मापासून उद्भवतो.

कर्म ब्रह्मापासून उत्पन्न होते आणि ब्रह्मा अक्षर तत्त्वापासून प्रकट होतात. म्हणून सर्वव्यापी ब्रह्म सदैव यज्ञात प्रतिष्ठित आहे.

अशाप्रकारे चालविलेल्या या चक्राचे जो इथे अनुसरण करीत नाही, हे पार्थ! पापायुष्य असलेला व इंद्रियांमध्ये रमणारा तो व्यर्थ जगतो.

परंतु जो मनुष्य आत्म्यातच रमण करतो, आत्म्यातच तृप्त होतो आणि आत्म्यातच संतुष्ट असतो, त्याचे काही कर्तव्य शिल्लक राहत नाही.

या जगात त्या पुरुषाचे केलेल्या किंवा न केलेल्या कर्माने काही प्रयोजन नाही; आणि तो कोणत्याही वस्तूसाठी सर्व भूतांवर अवलंबून राहत नाही.

म्हणून, तू अनासक्त होऊन सतत कर्तव्य कर्माचे सम्यक् आचरण कर; कारण, अनासक्त पुरुष कर्म करीत परमात्म्याला प्राप्त होतो.

कर्मानेच जनकादी (ज्ञानीजन) सिद्धीला प्राप्त झाले; लोकसंग्रह (लोकरक्षण) पाहूनही, तू कर्म करण्यास योग्य आहेस.

श्रेष्ठ पुरुष जसे आचरण करतो, तसेच इतर लोकही करतात; तो जे प्रमाण करतो, त्या मानाने लोक वागतात.

हे पार्थ! तीनही लोकांमध्ये मला करावयाचे काही नाही; प्राप्त करावयाचे काही प्राप्त न झालेले नाही. तरीही मी कर्मातच राहतो.

कारण, जर मी कधीही कर्मात अविश्रांतपणे प्रवृत्त झालो नाही, तर हे पार्थ! सर्व प्रकारे माणसे माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतील.

मी कर्म करीन नाही, तर हे सर्व लोक नष्ट होतील; आणि मी वर्णसंकराचा कर्ता व या प्रजेचा नाश करणारा होईन.

हे भारता! कर्मात आसक्त अज्ञानी जन जसे कर्म करतात, तसेच विद्वान पुरुष नि:आसक्त होऊन, लोकसंग्रह (लोककल्याण) करण्याची इच्छा धरून कर्म करावे.

ज्ञानी पुरुषाने कर्मांमध्ये आसक्त अज्ञानी लोकांच्या मनात भ्रम निर्माण करू नये; स्वतः (भक्तीने) युक्त होऊन सर्व कर्मांचे सम्यक आचरण करीत, त्यांनाही तसेच करावयास लावावे.

प्रकृतीच्या गुणांद्वारे सर्व कर्मे केली जातात; अहंकाराने मोहित झालेला आत्मा 'मी कर्ता आहे' असे मानतो.

परंतु, हे महाबाहो ! गुण आणि कर्म यांच्या विभागांचे तत्त्व जाणणारा ज्ञानी पुरुष, 'गुण गुणांत वर्तमान आहेत' हे जाणून (कर्मात) आसक्त होत नाही.

प्रकृतीच्या गुणांनी मोहित झालेले पुरुष गुण आणि कर्म यांत आसक्त होतात; त्या अपूर्ण ज्ञान असलेल्या मंदबुद्धी पुरुषांना पूर्ण ज्ञानी पुरुष विचलित करू नये.

माझ्याकडे सर्व कर्मांचा त्याग करून, आत्मचेतनेने, आशा आणि ममतेपासून मुक्त होऊन, चिंतारहित होऊन तू युद्ध कर.

जे मानव श्रद्धेने व निंदाबुद्धीशिवाय माझ्या या उपदेशाचे नित्य पालन करतात, तेही कर्मबंधनातून मुक्त होतात.

परंतु जे या माझ्या मताचा दोष दाखवितात आणि त्याचे पालन करीत नाहीत, त्या सर्व ज्ञानांत मोहित आणि विवेकशून्य लोकांचा नाश झालाच आहे असे समजा.

ज्ञानी मनुष्य देखील आपल्या स्वभावाप्रमाणेच वागतो; सर्व प्राणी आपापल्या स्वभावाचेच अनुसरण करतात; मग निग्रह (दमन) काय करू शकेल?

प्रत्येक इंद्रियाच्या विषयांविषयी रागद्वेष त्या इंद्रियातच राहतात; त्यांच्या ताब्यात माणसाने जाऊ नये, कारण ते त्याचे शत्रू आहेत.

चांगल्या प्रकारे आचरलेल्या परधर्मापेक्षा गुणरहित स्वधर्म श्रेयस्कर आहे; स्वधर्मात मरण हेही कल्याणकारक आहे, परधर्म भयावह आहे.

अर्जुन म्हणाला: हे वार्ष्णेय! मग या पुरुषाला कशाने प्रेरित करून पाप करावे लागते, इच्छा नसतानाही, जणू बलात्काराने नियुक्त केल्यासारखे?

श्रीभगवान म्हणाले: हीच कामना आहे, हाच क्रोध आहे; हा रजोगुणातून उद्भवलेला, महाभक्षक आणि महापापी आहे; यालाच येथे (या जगात) तुमचा शत्रू समजा.

ज्याप्रमाणे धुरेने अग्नी, धुळीने आरसा झाकला जातो आणि ज्याप्रमाणे गर्भाशयाने गर्भ झाकलेला असतो, त्याप्रमाणे हे (ज्ञान) त्या (कामाने) झाकलेले आहे.

हे कौंतेय! ज्ञान अग्नीसारख्या, ज्याला तृप्त करणे कठीण आहे अशा कामरूपी, ज्ञान्यांच्या या नित्य शत्रूने आवृत्त झालेले आहे.

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी ही त्याची आधारस्थाने म्हटली जातात; यांच्याच द्वारे ते ज्ञानाला आच्छादून देही पुरुषाला मोहित करते.

म्हणून, हे भरतश्रेष्ठा (अर्जुना)! तू प्रथम इंद्रियांना वश करून, ज्ञान आणि विज्ञानाचा नाश करणाऱ्या या पापाचा नाश कर.

इंद्रियांना (शरीरापेक्षा) श्रेष्ठ म्हटले जाते; इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ मन आहे; मनापेक्षा श्रेष्ठ बुद्धी आहे आणि जो बुद्धीपेक्षाही श्रेष्ठ आहे, तोच आत्मा आहे.

अशा प्रकारे बुद्धीपेक्षा श्रेष्ठ (शुद्ध) आत्म्याला ओळखून, आत्मा (बुद्धी)ने आत्मा (मन) वश करून, हे महाबाहो! तू या दुर्जेय कामरूप शत्रूला मार.