**३.२९:** प्रकृतिका गुणहरूले पूर्ण रूपमा मोहित भएका अज्ञानी व्यक्तिहरू त्यसै गुण र कर्ममा आसक्त हुन्छन्। सम्पूर्ण ज्ञान राख्ने विवेकी व्यक्तिले पूर्णरूपमा नजान्ने, मन्दबुद्धि त्यस्ता अज्ञानीहरूलाई (आफ्नो आचरणले) अस्थिर नबनाओस्।
**टिप्पणी:** "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु" – प्रकृतिजन्य तीन गुणहरू – सत्त्व, रज र तम – ले मानिसलाई बाँध्छन्। सत्त्व गुणले सुख र ज्ञानको आसक्तिमा, रज गुणले कर्मको आसक्तिमा र तम गुणले लापरवाही, अल्छी र निद्रामा बाँध्छ (गीता १४.६-८)। उल्लिखित शब्दहरूले त्यस्ता अज्ञानीहरूलाई वर्णन गर्दछन् जो प्रकृतिका गुणहरूले अत्यन्त मोहित अर्थात् बद्ध छन्; तर जसलाई शास्त्रमा, शास्त्रले विहित शुभ कर्महरूमा र त्यसको फलमा श्रद्धा र विश्वास छ। यस अध्यायको पच्चीसौँ र छब्बीसौँ श्लोकमा, यस्ता अज्ञानीहरूलाई 'सक्ताः अविद्वांसः' (आसक्त, अज्ञानी) र 'कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानाम्' (कर्ममा आसक्त अज्ञानीहरू) नामले वर्णन गरिएको छ। सांसारिक र पारलौकिक भोगको इच्छाले गर्दा यी व्यक्तिहरू विषय र कर्महरूमा आसक्त हुन्छन्। यसै कारण, यीभन्दा माथि उठ्ने विषयलाई तिनीहरू बुझ्न सक्दैनन्। त्यसैले, भगवानले तिनीहरूलाई अज्ञानी भनेका छन्।
"तान् अकृत्स्नविदो मन्दान्" – अज्ञानीहरूले शुभ कर्म गर्छन्, तर अनित्य र अस्थिर, नश्वर वस्तुहरू प्राप्त गर्ने उद्देश्यले गर्छन्। प्राप्त भएको धन आदि वस्तुमा तिनीहरूमा 'मेरोपन'को भावना हुन्छ, र नप्राप्त वस्तुको इच्छा पनि गर्छन्। यस 'ममता' र इच्छाको बन्धनले गर्दा तिनीहरूले गुण (विषय) र कर्महरूको तत्त्वलाई पूर्ण रूपमा जान्न सक्दैनन्। अज्ञानीहरूले शास्त्रविहित कर्महरू र तिनको प्रक्रिया सही ढंगले जान्छन्, तर गुण र कर्महरूको तत्त्वलाई उचित रूपमा नजान्ने भएकाले तिनीहरूलाई 'अकृत्स्नविदः' (पूर्ण ज्ञान नभएका) भनिन्छ; र सांसारिक भोग र सम्पत्ति संग्रहमा रुचि राख्ने भएकाले तिनीहरूलाई 'मन्दान्' (मन्दबुद्धि) भनिन्छ।
"कृत्स्नविन् न विचालयेत्" – गुण र कर्महरूको विभाजन पूर्ण रूपमा जान्ने, इच्छा र 'ममता'बाट मुक्त भएको विवेकी व्यक्तिले अघि वर्णन गरिएका अज्ञानीहरूलाई (इच्छायुक्त भावनाले शुभ कर्ममा संलग्न) आफ्ना संकेत, वचन र कर्महरूबाट तिनीहरूको शुभ कर्मबाट अस्थिर नबनाउनु पर्छ, किनभने यसबाट ती मन्दबुद्धि व्यक्तिहरू आफ्नो वर्तमान अवस्थाबाट झर्न सक्छन्। यस अध्यायको पच्चीसौँ र छब्बीसौँ श्लोकमा, यस्ता विवेकीहरूलाई 'असक्तः विद्वान्' (अनासक्त ज्ञानी) र 'युक्तः विद्वान्' (युक्त ज्ञानी) नामले वर्णन गरिएको छ।
पच्चीसौँ श्लोकमा, भगवानले ज्ञानी महापुरुषलाई 'कुर्यात्' शब्द प्रयोग गरेर आफैं कर्म गर्ने निर्देशन दिए; र छब्बीसौँ श्लोकमा, 'जोषयेत्' शब्द प्रयोग गरेर अज्ञानीहरूलाई पनि त्यस्ता कर्म गराउने निर्देशन दिए। तर यहाँ, 'न विचालयेत्' शब्द प्रयोग गरेर भगवानले त्यस्तो निर्देशन दिएनन्; बरु यो निर्देशनलाई शिथिल पार्दै भनेका छन् कि विवेकी व्यक्तिले कम्तिमा पनि आफ्ना संकेत, वचन र कर्महरूबाट अज्ञानीहरूलाई अस्थिर नबनाउनु पर्छ। कारण, भगवान र शास्त्रहरूले जीवन्मुक्त महापुरुषमा आफ्नो नियम थोपर्दैनन्। संसारको कल्याणका लागि कर्महरू उनको तथाकथित शरीरबाट स्वाभाविक र सहज रूपमा घट्दछन् (टिप्पणी पृष्ठ १६६ हेर्नुहोस्)। ज्ञानी महापुरुष कर्मयोगी हुन् वा ज्ञानयोगी – सबै कर्म गर्दा पनि उनको कर्म र विषयहरूसँग कुनै वास्तविक सम्बन्ध रहँदैन, जुन वास्तवमा कहिल्यै थिएन।
अज्ञानीहरूले स्वर्ग प्राप्तिका लागि शुभ कर्महरू गर्छन्। त्यसैले, भगवानले यस्ता व्यक्तिहरूलाई अस्थिर नबनाउने निर्देशन दिएका छन्, अर्थात् ती महापुरुषहरूले आफ्ना संकेत, वचन र कर्महरूबाट त्यस्ता इच्छायुक्त व्यक्तिहरूमा शास्त्रविहित शुभ कर्महरूप्रति अश्रद्धा, अविश्वास वा अनिच्छा उत्पन्न गर्ने कुनै कुरा प्रकट नगर्नु पर्छ, जसबाट तिनीहरूले त्यो कर्महरू त्याग्न सक्छन्; किनभने यसबाट तिनीहरूको पतन हुन सक्छ। त्यसैले, यस्ता व्यक्तिहरूलाई शास्त्रीय कर्मबाट होइन, तिनको इच्छायुक्त भावनाबाट अस्थिर बनाउनु पर्छ। जन्म-मरणको बन्धनबाट तिनीहरूलाई मुक्त गराउन, इच्छायुक्त भावनाबाट अस्थिर बनाउनु उचित र आवश्यक पनि छ।
**सम्बन्ध:** अर्को श्लोकमा, भगवानले कर्म र त्यसको फलप्रतिको त्यो आसक्तिबाट मुक्त हुन के गर्नुपर्छ भनेर व्याख्या गर्नुहुन्छ, जसबाट मानिस कर्महरूमा उल्झिन्छ।
★🔗
