यहाँ (पाण्डवको सेनामा) यस्ता महावीरहरू छन्, जसको धनु अत्यन्त ठूला छन् र युद्धमा भीम र अर्जुनको बराबर छन्। तिनमा युयुधान (सात्यकि), राजा विराट र महारथी द्रुपद छन्। धृष्टकेतु र चेकितान, साथै काशीको पराक्रमी राजा पनि उपस्थित छन्। पुरुजित र कुन्तिभोज—यी दुई भाइ—र मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ शैब्य पनि छन्। पराक्रमी युधामन्यु र बलवान उत्तमौजा पनि उपस्थित छन्। सुभद्राको पुत्र अभिमन्यु र द्रौपदीका पाँच पुत्रहरू पनि यहाँ छन्। यी सबै महारथी हुन्।
टिप्पणी: 'यहाँ यस्ता वीरहरू छन्, महाधनुर्धर, युद्धमा भीम र अर्जुनको बराबर'—जुन वस्तुबाट बाण प्रहार गरिन्छ वा फ्याँकिन्छ त्यसलाई 'इष्वास' अर्थात् धनु भनिन्छ। यस्ता ठूला धनु भएकाहरूलाई 'महेश्वास' (महाधनुर्धर) भनिन्छ। यसको अर्थ हो—ठूला धनुको डोरी चढाउन र तान्न अत्यन्त बल चाहिन्छ। बलपूर्वक प्रहार गरिएको बाणले ठूलो क्षति पुर्याउँछ। यिनीहरूसँग यस्ता ठूला धनु भएकोले यी सबै योद्धा अत्यन्त बलवान र वीर छन्। यी साधारण योद्धा होइनन्। युद्धमा यी भीम र अर्जुनको बराबर छन्, अर्थात् बलमा भीमजस्ता र अस्त्रविद्याको कौशलमा अर्जुनजस्ता छन्।
'युयुधान'—युयुधान (सात्यकि)ले अर्जुनबाट अस्त्रविद्या सिकेका थिए। त्यसैले भगवान श्रीकृष्णले दुर्योधनलाई नारायणी सेना दिए पनि, उनी कृतज्ञ भई दुर्योधनको पक्षमा नगई अर्जुनको पक्षमा रहे। द्रोणाचार्यको मनमा अर्जुनप्रति वैरभाव रोप्न दुर्योधनले पहिलो महायोद्धाको रूपमा अर्जुनको शिष्य युयुधानको नाम लिन्छन्। यसको अर्थ हो—"हेर यो अर्जुनलाई! उसले तपाईंबाट अस्त्रविद्या सिक्यो र तपाईंले उसलाई यो वरदान पनि दिनुभयो कि संसारमा कुनै पनि धनुर्धर उसको बराबर नहोस्। तपाईंले आफ्नो शिष्य अर्जुनप्रति यस्तो स्नेह देखाउनुभयो, तर उसले कृतघ्नता गर्दै तपाईं विरुद्ध लड्न खडा भयो, जबकि अर्जुनको आफ्नै शिष्य तपाईंको पक्षमा छ।" युयुधान महाभारत युद्धमा मरेका थिएनन् तर यादवहरूको आपसी युद्धमा मारिए।
'र विराट'—"त्यो राजा विराट, जसको कारण हाम्रो वीर सुशर्मा अपमानित भए, तपाईंलाई सम्मोहन अस्त्रले मोहित हुनु पर्यो र हामीले पनि उनको गाईहरू छाडेर युद्धभन्दा भाग्नु पर्यो—त्यो राजा विराट तपाईं विरुद्ध खडा छ।" राजा विराटको द्रोणाचार्यसँग व्यक्तिगत शत्रुता वा द्वेष थिएन; तर दुर्योधनले सोच्छन्, "यदि मैले युयुधानपछि द्रुपदको नाम लिएँ भने द्रोणाचार्यले सोच्न सक्छन् कि दुर्योधनले मलाई पाण्डव विरुद्ध उक्साइरहेको छ र विशेषतः युद्धको लागि प्रेरित गर्दै मेरो मनमा पाण्डव प्रति वैरभाव रोपिरहेको छ।" त्यसैले द्रोणाचार्यले मेरो चाल नबुझुन् र विशेष उत्साहसाथ लडुन् भन्ने हेतुले दुर्योधनले द्रुपदभन्दा पहिले विराटको नाम लिन्छन्। राजा विराट आफ्ना तीन पुत्र उत्तर, श्वेत र शङ्खसँग महाभारत युद्धमा मारिए।
'र महारथी द्रुपद'—"तपाईंले द्रुपदलाई पुरानो मित्रता सम्झाउनुभयो, तर उनले सभामा 'म राजा हुँ र तपाईं भिक्षुक हुनुहुन्छ; हामीबीच कसरी मित्रता हुन सक्छ?' भन्दै तपाईंलाई अपमानित गरे। र शत्रुताको कारण उनले तपाईंलाई मार्ने लागि एउटा पुत्र पनि उत्पन्न गरे। त्यही महारथी द्रुपद तपाईंसँग लड्न विरोधमा खडा छन्।" राजा द्रुपद युद्धमा द्रोणाचार्यको हातबाट मारिए।
'धृष्टकेतु'—"यो धृष्टकेतु यस्तो मूर्ख छ! कृष्णले एउटा भरी सभामा उनका बाबु शिशुपाललाई चक्रले मारे, तैपनि उनी कृष्णको पक्षमा लड्न खडा छ!" धृष्टकेतु द्रोणाचार्यको हातबाट मारिए।
'चेकितान'—"सम्पूर्ण यादव सेना हाम्रो पक्षमा लड्न तयार छ, तैपनि यो यादव चेकितान पाण्डव सेनामा छ!" चेकितान दुर्योधनको हातबाट मारिए।
'र पराक्रमी काशीराजा'—"यो काशीराजा अत्यन्त महावीर र प्रबल रथी हुन्। उनी पनि पाण्डव सेनामा छन्। त्यसैले तपाईंले सावधानीपूर्वक लड्नु पर्छ; किनभने उनी धेरै शक्तिशाली छन्।" काशीराजा महाभारत युद्धमा मारिए।
'पुरुजित र कुन्तिभोज'—"पुरुजित र कुन्तिभोज—यी दुई, कुन्तीका भाइ हुनाले हाम्रा र पाण्डवहरूका मामा हुन्, तथापि, आफ्नो मनको पक्षपातका कारण उनी हामी विरुद्ध लड्न खडा छन्।" पुरुजित र कुन्तिभोज दुवै युद्धमा द्रोणाचार्यको हातबाट मारिए।
'र नरश्रेष्ठ शैब्य'—"यो शैब्य युधिष्ठिरको ससुरा हुन्। उनी मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ र धेरै शक्तिशाली छन्। नाताको हिसाबले उनी पनि हाम्रा नातेदार नै हुन्। तर उनी पाण्डवको पक्षमा छन्।"
'र पराक्रमी युधामन्यु र बलवान उत्तमौजा'—"पाञ्चालका यी अत्यन्त शक्तिशाली र वीर योद्धा, युधामन्यु र उत्तमौजा, मेरो शत्रु अर्जुनको रथको पाङ्ग्राको रक्षाको लागि नियुक्त गरिएका छन्। तपाईंले तिनीहरूलाई पनि नजर राख्नु पर्छ।" यी दुवै राती सुतेको अवस्थामा अश्वत्थामाद्वारा मारिए।
'सौभद्र'—"यो कृष्णकी बहिनी सुभद्राको पुत्र अभिमन्यु हो। उनी महावीर हुन्। उनले गर्भमा बसेकै अवस्थामा चक्रव्यूह भङ्ग गर्ने विद्या सिकेका थिए। त्यसैले जब चक्रव्यूह रचना हुन्छ, तपाईंले उनको बारेमा सचेत हुनु पर्छ।" अभिमन्यु युद्धमा मारिए जब दुःशासनको पुत्रले अन्यायपूर्वक गदाले उनको टाउकोमा प्रहार गर्यो।
'र द्रौपदीका पुत्रहरू'—"द्रौपदीको गर्भबाट, क्रमशः युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेवद्वारा प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकर्म, शतानीक र श्रुतसेन उत्पन्न भए। तपाईंले यी पाँचलाई पनि ध्यान दिनु पर्छ। द्रौपदीले भरी सभामा मेरो उपहास गरिन् र मेरो हृदय दाह गरिन्। युद्धमा उनका यी पाँच पुत्रलाई मारेर तपाईंले त्यसको प्रतिशोध लिनु पर्छ।" यी पाँच पनि राती सुतेको अवस्थामा अश्वत्थामाद्वारा मारिए।
'यी सबै महारथी हुन्'—"यी सबै महारथी हुन्। शास्त्र र अस्त्र दुवैमा निपुण र युद्धमा एक्लै दश हजार धनुर्धरलाई व्यवस्थित गर्न सक्ने वीर व्यक्तिलाई 'महारथी' भनिन्छ। यस्ता धेरै महारथी पाण्डव सेनामा खडा छन्।"
सम्बन्ध: द्रोणाचार्यको मनमा पाण्डव प्रति वैरभाव रोप्न र उनलाई युद्धको लागि प्रेरित गर्न, दुर्योधनले पाण्डव सेनाको विशेष गुणहरूको वर्णन गरे। दुर्योधनको मनमा एउटा विचार उठ्यो: "द्रोणाचार्य पहिले नै पाण्डव प्रति पक्षपाती छन्; त्यसैले पाण्डव सेनाको यस्तो विशेषता सुनेपछि उनले मलाई भन्न सक्छन्, 'जब पाण्डव सेनामा यस्ता विशेष गुण छन् भने तिमी किन उनीसँग सुलह गर्दैनौ?'" यो विचार उठेपछि नै दुर्योधनले अर्को तीन श्लोकहरूमा आफ्नो सेनाको विशेष गुणहरूको वर्णन गर्छन्।
★🔗
