ఇందులో (పాండవ సైన్యంలో) మహావీరులు, గొప్ప ధనుస్సులను ధరించినవారు, యుద్ధంలో భీమార్జునులతో సమానులైనవారు ఉన్నారు. వారిలో యుయుధానుడు (సాత్యకి), రాజు విరాటుడు, మహారథుడైన ద్రుపదుడు ఉన్నారు. ధృష్టకేతువు, చేకితానుడు మరియు శూరుడైన కాశీరాజు కూడా ఇక్కడే ఉన్నారు. పురుజిత్తుడు, కుంతిభోజుడు — ఈ ఇద్దరు సోదరులు — మరియు మనుష్యశ్రేష్ఠుడైన శైబ్యుడు కూడా ఉన్నారు. బలవంతుడైన యుధామన్యుడు, శక్తిమంతుడైన ఉత్తమౌజసుడు కూడా ఉన్నారు. సుభద్రాపుత్రుడైన అభిమన్యుడు మరియు ద్రౌపదీదేవి యొక్క ఐదుగురు పుత్రులు కూడా ఇక్కడే ఉన్నారు. ఇవన్నీ మహారథులు.
**వ్యాఖ్య:** 'ఇక్కడ వీరులు, మహాధనుర్ధరులు, యుద్ధంలో భీమార్జునులతో సమానులు' — బాణాలను ప్రయోగించడానికి ఉపయోగించేది 'ఇష్వాస' అంటే ధనుస్సు. అటువంటి గొప్ప ధనుస్సులను ధరించినవారందరూ 'మహేష్వాసులు' (మహాధనుర్ధరులు). భావం ఏమిటంటే, గొప్ప ధనుస్సులను వంచి జ్యా నాటడానికి గొప్ప శక్తి అవసరం. బలంతో ప్రయోగించబడిన బాణం గొప్ప నష్టాన్ని కలిగిస్తుంది. అటువంటి గొప్ప ధనుస్సులు ధరించినందువల్ల, ఈ యోధులందరూ చాలా శక్తిమంతులు మరియు వీరులు. వారు సామాన్య యోధులు కాదు. యుద్ధంలో వారు భీమార్జునులతో సమానులు, అంటే బలంలో భీముని వలె, ఆయుధ ప్రయోగ కుశలతలో అర్జునుని వలె ఉన్నారు.
'యుయుధానుడు' — యుయుధానుడు (సాత్యకి) అర్జునుని నుండే ఆయుధ విద్య నేర్చుకున్నాడు. అందుకే, శ్రీకృష్ణుడు దుర్యోధనునికి నారాయణీ సైన్యాన్ని ఇచ్చినప్పటికీ, అతను కృతజ్ఞతతోనే ఉండి, దుర్యోధనుని వైపు చేరక, అర్జునుని వైపే ఉండిపోయాడు. ద్రోణాచార్యుల మనస్సులో అర్జునుని పట్ల విరోధ భావనను నాటడానికి, దుర్యోధనుడు మొదటగా ఈ మహావీరులలో అర్జునుని శిష్యుడైన యుయుధానుని పేరు చెబుతాడు. భావం ఇదే: "ఈ అర్జునుని చూడండి! అతను మీ నుండే ఆయుధ విద్య నేర్చుకున్నాడు, ప్రపంచంలో అతనితో సమానమైన ధనుర్ధరుడు ఎవడూ ఉండకుండా చూడాలనే వరం కూడా మీరే అతనికి ప్రసాదించారు. మీరు మీ శిష్యుడైన అర్జునుని పట్ల ఇంత ప్రేమ చూపించారు, కానీ అతను కృతఘ్నుడై మీతో యుద్ధం చేయడానికి నిలబడ్డాడు, కానీ అర్జునుని స్వంత శిష్యుడు మీ వైపు నిలబడ్డాడు." యుయుధానుడు మహాభారత యుద్ధంలో మరణించలేదు, యాదవుల పరస్పర యుద్ధంలో మరణించాడు.
'మరియు విరాటుడు' — "ఎవరి కారణంగా మన వీరుడైన సుశర్మ అవమానితుడయ్యాడో, మీరు సమ్మోహనాస్త్రంతో మోహితులైయ్యాల్సి వచ్చిందో, మనం కూడా ఆయన ఆవులను వదిలి యుద్ధభూమి నుండి పారిపోవాల్సి వచ్చిందో, అటువంటి రాజు విరాటుడు మీకు వ్యతిరేకంగా నిలబడ్డాడు." రాజు విరాటుడికి ద్రోణాచార్యుల పట్ల వ్యక్తిగత శత్రుత్వమో ద్వేషమో లేదు; కానీ దుర్యోధనుడు ఇలా భావిస్తాడు: "యుయుధానుని తర్వాత ద్రుపదుని పేరు పెడితే, ద్రోణాచార్యులు 'దుర్యోధనుడు నన్ను పాండవుల పట్ల ఉద్రేకపరుస్తున్నాడు, ప్రత్యేకించి యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తున్నాడు, నా మనస్సులో పాండవుల పట్ల శత్రుత్వ భావనలను నాటుతున్నాడు' అని అనుకోవచ్చు." అందుకే, దుర్యోధనుడు ద్రుపదునికి ముందు విరాటుని పేరు పెడతాడు, తద్వారా ద్రోణాచార్యులు తన కుయుక్తిని గ్రహించకుండా, ప్రత్యేక ఉత్సాహంతో యుద్ధం చేస్తారు. రాజు విరాటుడు, అతని ముగ్గురు కుమారులు ఉత్తర, శ్వేత, శంఖులతో కూడా మహాభారత యుద్ధంలో మరణించారు.
'మరియు మహారథుడైన ద్రుపదుడు' — "మీరు ద్రుపదునికి మీ పూర్వ మైత్రిని గుర్తు చేశారు, కానీ అతను 'నేను రాజును, మీరు భిక్షుకులు; మనకు మైత్రి ఎలా ఉంటుంది?' అని సభలోనే మిమ్మల్ని అవమానించాడు. మరియు శత్రుత్వం వలన, మిమ్మల్ని చంపడానికి కూడా పుత్రుని కలిగించాడు. అదే మహారథుడైన ద్రుపదుడు మీతో యుద్ధం చేయడానికి వ్యతిరేకంగా నిలబడ్డాడు." రాజు ద్రుపదుడు యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుల చేతిలో మరణించాడు.
'ధృష్టకేతువు' — "ఈ ధృష్టకేతువు ఎంత మూర్ఖుడు! కృష్ణుడు సభామధ్యంలోనే చక్రంతో అతని తండ్రి శిశుపాలుని చంపాడు, అయినా అతను కృష్ణుని వైపే నిలబడి యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు!" ధృష్టకేతువు ద్రోణాచార్యుల చేతిలో మరణించాడు.
'చేకితానుడు' — "మొత్తం యాదవ సైన్యం మన వైపు యుద్ధం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ, ఈ యాదవుడైన చేకితానుడు పాండవ సైన్యంలో నిలబడ్డాడు!" చేకితానుడు దుర్యోధనుని చేతిలో మరణించాడు.
'మరియు శూరుడైన కాశీరాజు' — "ఈ కాశీరాజు చాలా గొప్ప వీరుడు మరియు మహా ధనుర్ధరుడు. అతనూ పాండవ సైన్యంలో నిలబడ్డాడు. అందుకే మీరు జాగ్రత్తగా యుద్ధం చేయాలి; ఎందుకంటే అతను చాలా శక్తిమంతుడు." కాశీరాజు మహాభారత యుద్ధంలో మరణించాడు.
'పురుజిత్తుడు మరియు కుంతిభోజుడు' — "పురుజిత్తుడు మరియు కుంతిభోజుడు — ఈ ఇద్దరూ కుంతీదేవి సోదరులు, అంటే మనకు మరియు పాండవులకు మాతులులు, అయినప్పటికీ, వారి మనస్సులలో పక్షపాతం వలన, వారు మనకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధం చేయడానికి నిలబడ్డారు." పురుజిత్తుడు మరియు కుంతిభోజుడు ఇద్దరూ యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుల చేతిలో మరణించారు.
'మరియు మనుష్యశ్రేష్ఠుడైన శైబ్యుడు' — "ఈ శైబ్యుడు ధర్మరాజు యొక్క మామగారు. అతను మనుష్యశ్రేష్ఠుడు మరియు చాలా శక్తిమంతుడు. బంధుత్వం ప్రకారం అతనూ మన బంధువే. కానీ అతను పాండవుల వైపు నిలబడ్డాడు."
'మరియు బలవంతుడైన యుధామన్యుడు మరియు శక్తిమంతుడైన ఉత్తమౌజసుడు' — "పాంచాల దేశానికి చెందిన ఈ చాలా శక్తిమంతులు మరియు వీరులైన యుధామన్యుడు మరియు ఉత్తమౌజసుడు, నా శత్రువైన అర్జునుని రథచక్రాలను రక్షించడానికి నియమించబడ్డారు. మీరు వారిపైన కూడా దృష్టి సారించాలి." ఇద్దరూ రాత్రి సమయంలో నిద్రిస్తూ ఉండగా అశ్వత్థామ చేతిలో మరణించారు.
'సౌభద్రుడు' — "ఇతను కృష్ణుని సోదరి సుభద్రాదేవి పుత్రుడైన అభిమన్యుడు. అతను మహావీరుడు. గర్భంలో ఉండగానే చక్రవ్యూహాన్ని భేదించే విద్య నేర్చుకున్నాడు. అందుకే చక్రవ్యూహం ఏర్పడినప్పుడు, మీరు అతని విషయంలో జాగ్రత్తగా ఉండాలి." అభిమన్యుడు యుద్ధంలో, దుఃశాసనుని పుత్రుడు అన్యాయంగా గదతో తలపై కొట్టినప్పుడు మరణించాడు.
'మరియు ద్రౌపదీదేవి పుత్రులు' — "ద్రౌపదీదేవి గర్భంనుండి, ధర్మరాజు, భీముడు, అర్జునుడు, నకులుడు మరియు సహదేవుల వలన వరుసగా ప్రతివింధ్యుడు, సుతసోముడు, శ్రుతకర్మ, శతానీకుడు మరియు శ్రుతసేనుడు జన్మించారు. మీరు ఈ ఐదుగురిని గమనించాలి. ద్రౌపది సభామధ్యంలోనే నన్ను ఎగతాళి చేసి నా హృదయాన్ని దహించింది. ఆమె యొక్క ఈ ఐదుగురు పుత్రులను యుద్ధంలో చంపడం ద్వారా, మీరు దానికి ప్రతీకారం చేయాలి." ఈ ఐదుగురూ రాత్రి సమయంలో నిద్రిస్తూ ఉండగా అశ్వత్థామ చేతిలో మరణించారు.
'ఇవన్నీ మహారథులు' — "ఇవన్నీ మహారథులు. శాస్త్రంలోనూ, ఆయుధ విద్యలోనూ నిపుణుడై, యుద్ధంలో ఒక్కడే పదివేల ధనుర్ధరులను ఎదుర్కోగల శూరుడిని 'మహారథుడు' అంటారు. అటువంటి అనేక మంది మహారథులు పాండవ సైన్యంలో నిలబడ్డారు."
**సంధానం:** ద్రోణాచార్యుల మనస్సులో పాండవుల పట్ల శత్రుత్వ భావనను నాటడానికి మరియు యుద్ధానికి ప్రేరేపించడానికి, దుర్యోధనుడు పాండవ సైన్యం యొక్క ప్రత్యేక గుణాలను వర్ణించాడు. దుర్యోధనుని మనస్సులో ఒక ఆలోచన పుట్టింది: "ద్రోణాచార్యులు ఇప్పటికే పాండవుల పట్ల పక్షపాతం కలిగి ఉన్నారు; అందువల్ల, పాండవ సైన్యం గొప్పతనం విని, 'పాండవ సైన్యానికి ఇంత ప్రత్యేకత ఉంటే, మీరు వారితో సంధి చేసుకోరా?' అని నాతో అనవచ్చు." ఈ ఆలోచన పుట్టగానే, దుర్యోధనుడు, తర్వాతి మూడు శ్లోకాలలో, తన స్వంత సైన్యం యొక్క ప్రత్యేక గుణాలను వర్ణిస్తాడు.
★🔗
