श्रीमद्भगवद्गीता

अर्जुनले भने: हे जनार्दन! यदि तपाईंको मतमा कर्मभन्दा ज्ञान श्रेष्ठ छ भने, हे केशव! तपाईं मलाई यो भयङ्कर कर्ममा किन नियुक्त गर्नुहुन्छ?

तपाईंले यो मिश्रित वाक्यले मेरो बुद्धिलाई मोहित गर्नुभएको छ; त्यसैले त्यो एक मार्ग निश्चित रूपमा भन्नुहोस् जसद्वारा म परम कल्याण प्राप्त गर्न सकूँ।

श्री भगवानले भने: हे निष्पाप! यस संसारमा दुई प्रकारको निष्ठा मैले पहिले भनेको छु – सांख्यहरूको ज्ञानयोगबाट र योगीहरूको कर्मयोगबाट।

कर्मको आरम्भ नगरी मानिस कर्मरहिततालाई प्राप्त हुँदैन र नै त्यागबाट मात्र उसले सिद्धि प्राप्त गर्दैन।

कुनै पनि व्यक्ति क्षणमात्र पनि कर्म नगरी बस्न सक्दैन, किनभने प्रकृतिजन्य गुणहरूद्वारा बाध्य भएर सबैले कर्म गर्नु पर्छ।

जो मूर्ख बुद्धि भएको व्यक्तिले कर्मेन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गरी मनले इन्द्रियका विषयहरूको चिन्तन गर्छ, त्यो व्यक्ति मिथ्याचारी भनिन्छ।

तर हे अर्जुन, जुन व्यक्तिले मनद्वारा इन्द्रियलाई नियन्त्रण गरी, अनासक्त भावले कर्मेन्द्रियद्वारा कर्मयोगको आचरण गर्छ, त्यो नै श्रेष्ठ छ।

तिमी आफ्नो नियत कर्म गर, किनभने कर्म अकर्मभन्दा श्रेष्ठ छ। अकर्मद्वारा तिम्रो शरीरको यात्रा पनि सिद्ध हुन सक्दैन।

यज्ञको लागि गरिएको कर्म बाहेक अन्य कर्मले यो मानिस बन्धनमा पर्छ। त्यसैले हे कौन्तेय, आसक्ति छाडेर यज्ञको निम्ति मात्र कर्मको सम्यक् आचरण गर।

प्रजापतिले आदिमा यज्ञसहित प्रजाको सृष्टि गरी भने: यस यज्ञद्वारा तिमीहरू वृद्धि प्राप्त गर र यो यज्ञ तिम्रा इच्छित कामनाहरू पूरा गर्ने होस्।

यस यज्ञद्वारा देवताहरूको पोषण गर, र ती देवताहरूले तिम्रो पोषण गरुन्। यसरी परस्पर पोषण गर्दै तिमी परम कल्याण प्राप्त गर्नेछौ।

यज्ञद्वारा पोषित देवताहरूले तिमीलाई इष्ट भोग प्रदान गर्नेछन्। तिनीहरूद्वारा दिइएका भोगहरूलाई जसले तिनीहरूलाई दिएर नभोगी भोग गर्छ, त्यो निश्चय नै चोर हो।

यज्ञको शेष अन्न खाने साधु मानिसहरू सबै पापबाट मुक्त हुन्छन्; तर जो पापीहरू केवल आफ्नै लागि खाना पकाउँछन्, तिनीहरू पाप नै खान्छन्।

सबै प्राणीहरू अन्नबाट उत्पन्न हुन्छन्; अन्नको उत्पत्ति वर्षाबाट हुन्छ। वर्षा यज्ञबाट उत्पन्न हुन्छ र यज्ञ कर्मबाट जन्मन्छ।

कर्म ब्रह्मबाट उत्पन्न हुन्छ र ब्रह्म अक्षर (अविनाशी तत्त्व)बाट प्रकट हुन्छ। त्यसैले सर्वव्यापी ब्रह्म सधैं यज्ञमा स्थित रहन्छ।

हे पार्थ! जसले यहाँ यस प्रकार घुमिरहेको चक्रको अनुसरण गर्दैन, इन्द्रियमा रम्ने, पापी जीवन बिताउने, त्यो व्यर्थ मात्र जीवन बाँच्छ।

तर जुन मानिस आत्मामा मात्र रमाउँछ, आत्मामा मात्र तृप्त हुन्छ र आत्मामा मात्र सन्तुष्ट हुन्छ, उसको लागि कुनै कर्तव्य रहँदैन।

यस संसारमा त्यो पुरुषको गरिएको र नगरिएको कामबाट कुनै प्रयोजन छैन र न त उ कुनै वस्तुको लागि सबै प्राणीहरूमा आश्रित हुन्छ।

त्यसकारण तिमी अनासक्त भएर सधैं कर्तव्य कर्मको सम्यक् आचरण गर; किनभने, अनासक्त पुरुष कर्म गर्दै परमात्मालाई प्राप्त हुन्छ।

जनकादि ज्ञानीहरूले पनि कर्मबाट नै सिद्धि प्राप्त गरे; लोकसंग्रह (संसारको हित) को दृष्टिले पनि तपाईंले कर्म गर्नु योग्य छ।

श्रेष्ठ व्यक्तिले जे गर्छन्, अन्य मानिसहरू पनि त्यसै गर्छन्; उनले जुन मापदण्ड स्थापित गर्छन्, संसारले त्यसैको अनुसरण गर्छ।

हे अर्जुन! तीनैं लोकमा मेरो कुनै कर्तव्य छैन र नताप्राप्त हुनुपर्ने कुनै कुरा अप्राप्त छैन, तथापि म कर्ममा संलग्न रहन्छु।

यदि म सावधान भएर कर्ममा कहिल्यै संलग्न नरहुँ, हे पार्थ! त मानिसहरू सबै प्रकारले मेरो मार्गको अनुसरण गर्नेछन्।

यदि म कर्म नगर्छु भने यी सबै लोक नष्ट हुनेछन्; म वर्णसंकरको कर्ता हुनेछु र यी प्रजाहरूको विनाश गर्नेछु।

हे भारत! जस्तो अज्ञानी मानिसहरू कर्ममा आसक्त भएर कार्य गर्छन्, त्यस्तै विद्वान् पुरुष अनासक्त भएर लोक-कल्याणको इच्छाले कर्म गरुन्।

ज्ञानी पुरुषले कर्ममा आसक्त अज्ञानीहरूको बुद्धिमा भ्रम उत्पन्न नगरुन्, आफैं भक्तिपूर्वक युक्त भई कर्मको सम्यक् आचरण गर्दै, तिनीहरूबाट पनि त्यस्तै गराउनुहोस्।

प्रकृतिका गुणहरूद्वारा सबै कर्महरू सम्पन्न हुन्छन्। अहंकारले मोहित आत्मा 'म कर्ता हुँ' भनी मान्छ।

तर हे महाबाहो! गुण र कर्मको विभागको सत्य जान्ने ज्ञानी व्यक्ति यो जानेर कि 'गुणहरू गुणहरूमा व्यवहार गर्छन्' (कर्ममा) आसक्त हुँदैन।

प्रकृतिका गुणहरूद्वारा मोहित भएका मानिसहरू गुण र कर्ममा आसक्त हुन्छन्। पूर्ण ज्ञानी व्यक्तिले अपूर्ण ज्ञान भएका ती मन्दबुद्धि व्यक्तिहरूलाई विचलित नगर्नु पर्छ।

सबै कर्महरू ममा समर्पण गरी, आत्मचेतनायुक्त मनले, आशा र ममतारहित भई, चिन्ताशून्य भएर तिमी युद्ध गर।

जो मानिसहरू दोषदृष्टि रहित र श्रद्धापूर्वक सधैं मेरो यस उपदेशको अनुष्ठान गर्दछन्, तिनीहरू पनि कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छन्।

तर जो दोषदृष्टि भएका मूढजन मेरो यो मतको पालन गर्दैनन्, तिनीहरूलाई सबै ज्ञानमा मोहित चित्त भएका र नष्ट भएका नै जान्नु।

ज्ञानी व्यक्ति पनि आफ्नो स्वभाविक प्रकृति अनुसार नै आचरण गर्दछ। सबै प्राणी आफ्नो प्रकृति अनुसार नै चल्दछन्, त (बाह्य) नियन्त्रणले उनीहरूलाई के गर्न सक्छ?

प्रत्येक इन्द्रियका विषयप्रति राग र द्वेष रहन्छ; मानिसले ती दुवैको वशमा नहुनु पर्छ, किनभने ती उसका शत्रु हुन्।

राम्ररी संचालन गरिएको परधर्मभन्दा गुणविहीन आफ्नो धर्म नै श्रेष्ठ छ। आफ्नै धर्ममा मर्नु कल्याणकारी हो, परधर्म भय उत्पन्न गर्ने छ।

अर्जुनले भने — हे वार्ष्णेय! त्यसोभए यो मानिस जबरजस्ती बाध्य भएको जस्तै अनिच्छा भए पनि कसको द्वारा प्रेरित भएर पापको आचरण गर्छ?

श्रीभगवानले भने: यो कामना हो, यो क्रोध हो, जुन रजोगुणबाट उत्पन्न हुन्छ; यो ठूलो भक्षक र ठूलो पापी हो, यसलाई यस संसारमा शत्रु जान्नु।

जस्तो धुवाँले आगो, धूलोले ऐनालाई ढाक्छ र जस्तो गर्भ आवरणले ढाकिन्छ, त्यस्तै यो ज्ञान त्यो कामले ढाकिएको छ।

हे कौन्तेय! आगो जस्तै नतृप्त हुने कामरूपी, ज्ञानीको यो नित्य शत्रुले ज्ञानलाई ढाकेको छ।

इन्द्रिय, मन र बुद्धि यसको आसन भनिन्छ; यो काम यिनै मार्फत ज्ञानलाई ढाकेर देहधारीलाई मोहित गर्दछ।

त्यसकारण, हे भरतश्रेष्ठ (अर्जुन), पहिले इन्द्रियलाई नियन्त्रण गरी यो पापस्वरूप, ज्ञान र विज्ञानको नाशकलाई नष्ट गर।

इन्द्रियहरू शरीरभन्दा श्रेष्ठ भनिन्छन्; मन इन्द्रियभन्दा श्रेष्ठ छ, बुद्धि मनभन्दा श्रेष्ठ छ, र जो बुद्धिभन्दा पनि श्रेष्ठ छ, त्यो आत्मा हो।

यसरी बुद्धिभन्दा परम आत्मालाई जानेर, आत्माद्वारा आफूलाई स्थिर गरेर, हे महाबाहो! तिमीले यो दुर्जय कामरूपी शत्रुको वध गर।