ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਤੇ ਟਿਕਾਉ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ: ਤਾਨਿ - ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਰਵਾਣਿ - ਸਭ ਨੂੰ, ਸੰਯਮਯ - ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਯੁਕਤ - ਯੋਗੀ, ਆਸੀਤ - ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮਤਪਰ - ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਵਸ਼ੇ - ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ, ਹਿ - ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਯਸਯ - ਜਿਸਦੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਣਿ - ਇੰਦਰੀਆਂ, ਤਸਯ - ਉਸਦੀ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ - ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤਾ - ਸਥਿਰ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ: ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਤਪਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

**ਅਨੁਵਾਦ:** **2.61.** ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਸਾਧਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। **ਟੀਕਾ:** "ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਭਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ" – ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰੋ ਜੋ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਨ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵ, ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਣ ਨਾ ਦੇਣ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣ। ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯਤਨ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ – ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਸਾਧਨਾ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, "ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ" ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋਣਾ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ – ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ, ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ-ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਮੰਨਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਕਰਮ-ਯੋਗੀ ਸਾਧਕ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ – ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਰੱਖਣੀ, ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਹਾਂ; ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧਕ ਦੀ "ਮੈਂ-ਪਣ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਰਹੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧਨ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ, ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰ-ਭਗਤੀ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ – "ਸਾਰੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਭਗਤ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ" (6.47), ਆਦਿ। "ਜਿਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ" – ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨਾਸੀਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ (2.59 ਵਿੱਚ), ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਰਸ-ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਸ-ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਬੁੱਧੀ ਅਵਸ਼ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਸ-ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਵਸ਼ ਹੀ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। **ਸੰਬੰਧ** – ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਵਸ਼ ਹੀ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸ-ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਪਰੰਤੂ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।