**ਅਨੁਵਾਦ:**
**2.71.** ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਲਸਾ ਦੇ, "ਮੇਰਾ" ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
**ਟੀਕਾ:** **"ਵਿਹਾਯ ਕਾਮਾਨ ਯਃ ਸਰਵਾਨ ਪੁਮਾਂਸ਼ ਚਰਤਿ ਨਿਃਸ੍ਪ੍ਰਹਃ"** — ਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ 'ਕਾਮਨਾ' (ਇੱਛਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਪਦਾਰਥ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ, ਮਤਲਬ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਲੋੜ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਹੋਣ—ਉਸ ਨੂੰ 'ਸ੍ਪ੍ਰਹਾ' (ਲਾਲਸਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਇਸ 'ਸ੍ਪ੍ਰਹਾ' ਦਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਲੋੜ ਸੀ—ਉਹ ਸੱਤਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸਰੀਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸਦੀ ਲਾਲਸਾ-ਰਹਿਤ (ਨਿਃਸ੍ਪ੍ਰਹ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
ਲਾਲਸਾ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਵਾਹਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਨਿਰਵਾਹਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਤ-ਅਹਿਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਮਤਲਬ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਵਿਹਾਰ ਹੁਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਰਹੇ, ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹਕ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿਣ।
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਚਵੰਜਾ ਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, 'ਪ੍ਰਜਹਾਤਿ ਯਦਾ ਕਾਮਾਨ ਸਰਵਾਨ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਇੱਥੇ 'ਵਿਹਾਯ ਕਾਮਾਨ ਯਃ ਸਰਵਾਨ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ ਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ ਬਿਨਾਂ, ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
**'ਨਿਰਮਮਃ'** — ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ 'ਮਮਤਾ' ("ਮੇਰਾ" ਭਾਵ) ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਸਗੋਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣਾ ਇੱਕ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਭੁੱਲ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਵਸਤੂਆਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਪਦਾਰਥਾਂ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ "ਮੇਰਾ" ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**'ਨਿਰਹੰਕਾਰਃ'** — ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, "ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ" ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਅਹੰਕਾਰ (ਹੰਕਾਰ) ਹੈ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਭ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ "ਮੈਂ-ਪਣ" ਦਾ ਭਾਵ (ਮੈਂ ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ) ਵੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰ-ਭਾਵ (ਮੈਂ ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ)—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਸਤੂ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਨਿਰਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**'ਸ ਸ਼ਾਂਤਿਮ ਅਧਿਗਚਛਤਿ'** — ਸਥਿਰਪ੍ਰਜ੍ਞ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਾ, ਲਾਲਸਾ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਗੋਂ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਵਯਂ-ਸਿੱਧ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ "ਮੇਰਾ-ਪਣ" ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇੱਛਾ, ਲਾਲਸਾ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਵਯਂ-ਸਿੱਧ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ—ਇੱਛਾ, ਲਾਲਸਾ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਵਿੱਚੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਤਲਬ, ਜੇ "ਮੈਂ" ਭਾਵ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ "ਮੇਰਾ" ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਲਈ?
ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ 'ਨਿਰਹੰਕਾਰਃ' (ਬਿਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰ) ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਦਾ ਤਿਆਗ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ—ਇੱਛਾ, ਲਾਲਸਾ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਛਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ, ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਮਮਤਾ, ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ (ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ) ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਮਤਲਬ, ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਸੋ ਹੋਵੇਗਾ; ਫਿਰ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਲਈ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਵਸਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ, ਲਾਲਸਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸਾਧਨ:**
**ਕਰਮ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ** — "ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ"; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ, ਘਟਨਾ, ਅਵਸਥਾ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ "ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ"; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਵਸਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ "ਮੈਂ" ਵਿੱਚ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ "ਮੈਂ" ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ, ਸਰੀਰ, ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਅਭਿੰਨ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੀ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, "ਮੈਂ" ਦੀ ਪੱਖਪਾਤਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**ਸਾਂਖਯ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ** — ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਸਵਯਂ-ਸਿੱਧ ਸੱਤਾ (ਹੋਂਦ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ "ਮੈਂ ਹਾਂ" ਦਾ ਗਿਆਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, "ਮੈਂ" ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ "ਹਾਂ" ਸੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ "ਹਾਂ" ਅਸਲ ਵਿੱਚ "ਮੈਂ" ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ "ਮੈਂ" ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ "ਹਾਂ" ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਸਗੋਂ, "ਹੈ" ਰਹੇਗਾ। "ਮੈਂ ਹਾਂ", "ਤੂੰ ਹੈਂ", "ਇਹ ਹੈ", ਅਤੇ "ਉਹ ਹੈ"—ਇਹ ਚਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਚਾਰੇ, ਮਤਲਬ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਨਾਲ ਚਿਪਕੇ ਨਾ ਰਹੀਏ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ "ਹੈ" ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ; "ਹੈ" ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਵ ਰਹੇਗਾ। "ਹੈ" ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਾਂਖਯ ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**ਭਕਤੀ ਯੋਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ** — ਜਿਸਨੂੰ "ਮੈਂ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮੇਰਾ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਭਕਤੀ ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
**ਸੰਬੰਧ:** ਇੱਛਾ, ਲਾਲਸਾ, ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਕੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
★🔗
