**২.৬৫। ব্যাখ্যা –** ইয়াত 'তু' (কিন্তু) শব্দৰ দ্বাৰা পূৰ্বৰ বিষয় আৰু ইয়াত থকা বিষয়ৰ পাৰ্থক্য নিৰ্দেশ কৰা হৈছে। পূৰ্বৰ শ্লোকত ভগৱানে কৈছিল যে আসক্তিৰে ইন্দ্ৰিয় বিষয়বোৰৰ চিন্তন কৰিলে পতন হয়, কিন্তু ইয়াত তেওঁ কৈছে যে নিঃসঙ্গভাৱে ইন্দ্ৰিয় বিষয়ত ৰত হ'লে উন্নতি হয়। তাত বুদ্ধিৰ নাশৰ কথা কোৱা হৈছিল; ইয়াত বুদ্ধিৰ পৰমাত্মাত স্থিতি লাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
**'বিদেহ্যাত্মা'** – সাধকৰ অন্তঃকৰণ (মন-বুদ্ধি) তেওঁৰ বশত থাকিব লাগে। অন্তঃকৰণক বশ নকৰিলে কৰ্মযোগত সিদ্ধি লাভ নহয়; বৰঞ্চ ক্ৰিয়া কৰোঁতে ইন্দ্ৰিয় বিষয়ত আসক্তি জন্মি পতনৰ সম্ভাৱনা থাকে। সঁচাকৈয়ে, প্ৰত্যেক সাধকৰে অন্তঃকৰণক বশত ৰখাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। এজন কৰ্মযোগীৰ বাবে ই বিশেষভাৱে আৱশ্যক।
**'আত্মবশ্যৈঃ ৰাগদ্বেষবিযুক্তৈঃ ইন্দ্ৰিয়ৈঃ'** – 'বিদেহ্যাত্মা' শব্দৰ দ্বাৰা যিদৰে অন্তঃকৰণক বশ কৰা বুজায়, সেইদৰে 'আত্মবশ্যৈঃ' শব্দৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয়বোৰক বশ কৰা বুজায়। অৰ্থ হ'ল, সংসাৰৰ ব্যৱহাৰত ৰত হ'লেও ইন্দ্ৰিয়বোৰ নিজৰ বশত থাকিব লাগে, আৰু ইন্দ্ৰিয়বোৰ বশ হ'বলৈ হ'লে ৰাগ (আসক্তি) আৰু দ্বেষ (বিৰাগ)ৰ পৰা মুক্ত হোৱাটো অতি প্ৰয়োজন। গতিকে, ইন্দ্ৰিয়বোৰে কাৰো প্ৰতি আসক্তিৰে গ্ৰহণ কৰিব নালাগে, বা কাৰো প্ৰতি বিৰাগৰে ত্যাগ কৰিব নালাগে। কাৰণ, বিষয়বোৰ গ্ৰহণ বা ত্যাগ কৰাতকৈও ইন্দ্ৰিয়ত ৰাগ-দ্বেষ নজন্মাটোহে গুৰুত্বপূৰ্ণ। সেয়েহে, তৃতীয় অধ্যায়ৰ চৌত্ৰিশ নম্বৰ শ্লোকত ভগৱানে সাধকক সতৰ্ক কৰি দিছে – "প্ৰত্যেক ইন্দ্ৰিয়তে তাৰ বিষয়ৰ প্ৰতি ৰাগ-দ্বেষ বাস কৰে। সাধকে তাৰ বশ নহ'ব লাগে; কিয়নো এই দুয়োটা সাধকৰ শত্ৰু।" পঞ্চম অধ্যায়ৰ তৃতীয় শ্লোকত ভগৱানে কৈছে – "যি সাধক ৰাগ-দ্বেষ আদি দ্বন্দ্বৰ পৰা মুক্ত হয়, তেওঁ সন্তোষৰে মুক্তিলাভ কৰে।"
**'বিষয়ান্ চৰন্'** – যি সাধকৰ অন্তঃকৰণ বশত আৰু যি সাধকৰ ইন্দ্ৰিয়বোৰ ৰাগ-দ্বেষৰ পৰা মুক্ত আৰু বশ, তেনে সাধকেই প্ৰকৃততে ইন্দ্ৰিয় বিষয়ত ৰত হয়, অৰ্থাৎ ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা সকলো প্ৰকাৰৰ সংসাৰিক ব্যৱহাৰ কৰে, কিন্তু তেওঁ ইন্দ্ৰিয় বিষয়বোৰ ভোগ নকৰে। ভোগৰ মানসিকতাৰে কৰা বিষয়-চৰণেই পতনৰ কাৰণ হয়। এই ভোগৰ মানসিকতাক নিষ্ক্ৰিয় কৰিবলৈ ইয়াত 'বিদেহ্যাত্মা', 'আত্মবশ্যৈঃ' আদি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
**'প্ৰসাদম্ অধিগচ্ছতি'** – ৰাগ-দ্বেষবৰ্জিত হৈ বিষয়-চৰণ কৰিলে সাধকৰ অন্তঃকৰণৰ প্ৰসন্নতা (পবিত্ৰতা) লাভ হয়। এই প্ৰসন্নতাই মানসিক তপস্যা (গীতা ১৭.১৬), যি শাৰীৰিক আৰু বাচিক তপস্যাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ। গতিকে, সাধকে বিষয়ত আসক্তিৰে ৰত নহ'ব, বা বিষয়ত বিৰাগৰে ত্যাগও নকৰিব, কিয়নো ৰাগ-দ্বেষ দুয়োটাই সংসাৰত বান্ধি ৰাখে।
ৰাগ-দ্বেষবৰ্জিত ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা বিষয়-চৰণ কৰিলে যি প্ৰসন্নতা জন্মে, যদি তাক উপভোগ নকৰে, ভোগ নকৰে, তেন্তে সেই প্ৰসন্নতাই পৰমাত্মাৰ প্ৰাপ্তিলৈ লৈ যায়।
**'প্ৰসাদে সৰ্বদুঃখানাং হানিঃ অস্যোপজায়তে'** – মনৰ প্ৰসন্নতা (পবিত্ৰতা) লাভ হ'লে সকলো দুখৰ বিনাশ হয়, অৰ্থাৎ কোনো দুখ নাথাকে। কাৰণ, আসক্তিৰ কাৰণেহে মনত দুখৰ উদয় হয়। দুখৰ উদয় হ'লেই কামনাৰ জন্ম হয়, আৰু কামনাৰ পৰাই সকলো দুখৰ উদ্ভৱ হয়। কিন্তু যেতিয়া আসক্তি নাশ হয়, মনত প্ৰসন্নতাৰ উদয় হয়। সেই প্ৰসন্নতাৰ দ্বাৰা সকলো দুখ নাশ হয়।
যি কোনো দুখ কেৱল প্ৰকৃতি আৰু তাৰ কাৰ্য—শৰীৰ আৰু সংসাৰ—ৰ সৈতে সংযোগৰ পৰাহে হয়, আৰু শৰীৰ আৰু সংসাৰৰ সৈতে সংযোগ হয় সুখৰ লালসাৰ পৰা। সুখৰ লালসা হয় দুখৰ পৰা। কিন্তু যেতিয়া প্ৰসন্নতাৰ উদয় হয়, দুখ নাশ হয়। দুখ নাশ হ'লে সুখৰ লালসা নাথাকে। সুখৰ লালসা নাথাকিলে শৰীৰ আৰু সংসাৰৰ সৈতে সংযোগ নাথাকে, আৰু সংযোগ নাথাকিলে সকলো দুখৰ অভাৱ হয়—'সৰ্বদুঃখানাং হানিঃ'। অৰ্থ হ'ল, প্ৰসন্নতাৰ পৰা দুটা কাৰ্য সংঘটিত হয়: সংসাৰৰ সৈতে সংযোগচ্ছেদ আৰু বুদ্ধিৰ পৰমাত্মাত স্থিৰতা। ভগৱানে পূৰ্বৰ ত্ৰিপঞ্চাশ নম্বৰ শ্লোকত 'নিশ্চলা' আৰু 'অচলা' শব্দৰে এই কথাই কৈছিল, যে তেওঁৰ বুদ্ধি সংসাৰৰ প্ৰতি স্থিৰ আৰু পৰমাত্মাৰ প্ৰতি অচল হয়।
ইয়াত 'সৰ্বদুঃখানাং হানিঃ'ৰ অৰ্থ এয়ে নহয় যে তেওঁৰ আগত দুখদায়ক পৰিস্থিতি একেবাৰে নাহিব; বৰঞ্চ অৰ্থ হ'ল যে তেওঁৰ কৰ্ম অনুসৰি দুখদায়ক ঘটনা আৰু পৰিস্থিতি তেওঁৰ আগত আহিব পাৰে, কিন্তু তেওঁৰ অন্তঃকৰণত দুখ, বেদনা, অশান্তি আদিৰ উদয় হ'ব নোৱাৰে।
**'প্ৰসন্নচেতসো হি আশু বুদ্ধিঃ পৰ্যৱতিষ্ঠতে'** – প্ৰসন্ন (পবিত্ৰ) চিত্তৰ ব্যক্তিৰ বুদ্ধি অতি সোনকালে পৰমাত্মাত দৃঢ়ৰূপে স্থিতি লাভ কৰে, অৰ্থাৎ সাধক নিজেই পৰমাত্মাত স্থিত হয়; তেওঁৰ বুদ্ধিত অলপো সন্দেহ নাথাকে।
**সাৰাংশ –** ভগৱানৰ প্ৰতি প্ৰসন্নতা হওক বা তেওঁৰ প্ৰতি বেদনা হওক—এই দুটাৰ যি কোনো এটা অতি বেছি হ'লে সোনকালে পৰমাত্মাৰ প্ৰাপ্তি ঘটায়। উদাহৰণস্বৰূপে, গোপীসকলে ভগৱানৰ ওচৰলৈ যাওঁতে মা-দেউতা, ভাই-ককাই, স্বামী আদিয়ে বাধা দি ঘৰত বন্ধ কৰি ৰাখিলত, ভগৱানক লগ নোপোৱাৰ বেদনাই তেওঁলোকৰ পাপ নাশ কৰিলে, আৰু ভগৱানৰ চিন্তনৰ প্ৰসন্নতাই তেওঁলোকৰ পুণ্য নাশ কৰিলে। এনেদৰে পাপ-পুণ্যৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকেই তাতে দেহ ত্যাগ কৰি প্ৰথমে ভগৱানক লগ পালে। কিন্তু সংসাৰিক বস্তুৰ প্ৰতি হোৱা প্ৰসন্নতা আৰু বেদনা দুয়োটাই ভোগৰ সংস্কাৰক দৃঢ় কৰে, অৰ্থাৎ সংসাৰৰ বন্ধন মজবুত হয়। ইয়াৰ উদাহৰণ হ'ল সংসাৰৰ সকলো সাধাৰণ প্ৰাণী, যি প্ৰসন্নতা আৰু বেদনাৰ কাৰণে সংসাৰত জড়িত হৈ আছে।
প্ৰসন্নতা আৰু বেদনা (দুখ)ত অন্তঃকৰণ কোমল হয়। যিদৰে কোমল মোমত ৰং ঢালিলে সেই ৰং মোমত স্থায়ী হয়, সেইদৰে অন্তঃকৰণ কোমল হ'লে তাত যি ভাৱ—ভগৱান সম্পৰ্কীয় হওক বা সংসাৰিক হওক—প্ৰৱেশ কৰে, সি স্থায়ী হয়। স্থায়ী হ'লেই সেই ভাৱেই উন্নতি বা পতনৰ কাৰণ হয়। গতিকে, সাধকৰ পক্ষে ইয়েই শোভন যে সংসাৰৰ অতি প্ৰিয় বস্তু পাইও তেওঁ উল্লসিত নহ'ব, আৰু সংসাৰৰ অতি অপ্ৰিয় বস্তু পাইও তেওঁ বিচলিত নহ'ব।
**সংযোগ –** আগৰ দুটা শ্লোকত যি কোৱা হৈছে, তাক পৰৱৰ্তী দুটা শ্লোকত বৈসাদৃশ্যৰ দ্বাৰা আৰু দৃঢ়ভাৱে কোৱা হৈছে।
★🔗
