**੨.੬੫. ਵਿਆਖਿਆ** – ਇੱਥੇ 'ਤੂ' (ਪਰੰਤੂ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਤਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਥੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉੱਨਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ; ਇੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
'**ਵਿਧੇਯਾਤਮਾ**' – ਸਾਧਕ ਦੀ ਅੰਤਰਕਰਣ (ਮਨ-ਬੁੱਧੀ) ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਕਰਣ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਬਲਕਿ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪਤਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸਾਧਕ ਲਈ ਅੰਤਰਕਰਣ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਰਮਯੋਗੀ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
'**ਆਤਮਵਸ਼ੈ: ਰਾਗਦ੍ਵੇਵਿਯੁਕ੍ਤੈ: ਇੰਦ੍ਰਿਯੈ:**' – ਜਿਵੇਂ 'ਵਿਧੇਯਾਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਅੰਤਰਕਰਣ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਆਤਮਵਸ਼ੈ:' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦ੍ਵੇ ਨਾਲ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਅਤੇ ਛੱਡਣਾ ਉਤਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਚੌਂਤੀਹਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: "ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਹਰੇਕ ਇੰਦਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸ਼ਤਰੂ ਹਨ।" ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: "ਉਹ ਸਾਧਕ ਜੋ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
'**ਵਿਸ਼ਯਾਨ ਚਰਨ**' – ਜਿਸ ਸਾਧਕ ਦੀ ਅੰਤਰਕਰਣ ਉਸਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਾਧਕ ਯਥਾਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਨ ਭੋਗ ਦੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੀ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੋਗ ਦੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਿਸੇਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ 'ਵਿਧੇਯਾਤਮਾ', 'ਆਤਮਵਸ਼ੈ:' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
'**ਪ੍ਰਸਾਦਮ ਅਧਿਗਚ੍ਛਤਿ**' – ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅੰਤਰਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਪ ਹੈ (ਗੀਤਾ ੧੭.੧੬), ਜੋ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਅਤੇ ਵਾਚਿਕ ਤਪ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਗ ਅਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਾਂਧਦੇ ਹਨ।
ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਭੋਗ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
'**ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਸਰ੍ਵਦੁ:ਖਾਨਾਂ ਹਾਨਿਰ ਅਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ**' – ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਆਸਕਤੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜਾਂ – ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ – ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – 'ਸਰ੍ਵਦੁ:ਖਾਨਾਂ ਹਾਨਿ:'। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੋਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਛੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਤਿਰਪਣਵੇਂ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ 'ਨਿਸ਼ਚਲਾ' ਅਤੇ 'ਅਚਲਾ' ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਹੀ ਸੀ, ਕਿ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਅਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ 'ਸਰ੍ਵਦੁ:ਖਾਨਾਂ ਹਾਨਿ:' ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ; ਬਲਕਿ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖਦਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੰਤਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਵਿਥਾ, ਉਦਵੇਗ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
'**ਪ੍ਰਸੰਨਚੇਤਸੋ ਹਿ ਆਸ਼ੁ ਬੁਦ੍ਧਿ: ਪਰ੍ਯਵਤਿਸ਼੍ਠਤੇ**' – ਪ੍ਰਸੰਨ (ਸ਼ੁੱਧ) ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਧਕ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਸ਼ੰਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
**ਸਾਰ** – ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਥਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਹੋਵੇ – ਜੇਕਰ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੋਪੀਆਂ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਪਿਤਾਵਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਜੋ ਵਿਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਈ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਈ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰੰਤੂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਥਾ (ਦੁੱਖ) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਕਰਣ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਮੋਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰੰਗ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਰੰਗ ਮੋਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਕਰਣ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ – ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸੰਬੰਧੀ – ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਥਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਥਾਈ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉੱਨਤੀ ਜਾਂ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਲਈ ਇਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
**ਸੰਬੰਧ** – ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਰੀਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
★🔗
