२.६५. व्याख्या – यहाँ 'तु' (तर) शब्दले अघिल्लो विषय र यहाँको विषयको भेद जनाउन प्रयोग गरिएको छ। अघिल्लो श्लोकमा भगवानले आसक्त भएर इन्द्रियविषयहरूको चिन्तन मात्र गर्दा पतन हुन्छ भनेका छन् भने यहाँ उनले आसक्ति नभएर इन्द्रियविषयहरूमा संलग्न हुँदा उन्नति हुन्छ भनेका छन्। त्यहाँ बुद्धिको नाश भनिएको थियो; यहाँ बुद्धि परमात्मामा स्थिर हुनु भनिएको छ।
'विधेयात्मा' – साधकको अन्तःकरण उसैको वशमा हुनुपर्छ। अन्तःकरणलाई वश नगरी कर्मयोगमा सिद्धि हुँदैन; बरु कर्म गर्दा इन्द्रियविषयहरूप्रति आसक्ति बढ्ने र पतन हुने सम्भावना रहन्छ। वास्तवमा, हरेक साधकले आफ्नो अन्तःकरणलाई वशमा राख्नु नै आवश्यक छ। कर्मयोगीको लागि त यो विशेषै आवश्यक छ।
'आत्मवश्यैः रागद्वेषवियुक्तैः इन्द्रियैः' – 'विधेयात्मा' शब्दले जस्तै अन्तःकरणलाई वशमा लिनु बुझिन्छ, त्यस्तै 'आत्मवश्यैः' शब्दले इन्द्रियहरूलाई वशमा लिनु बुझिन्छ। अर्थ यो हो कि संसारको व्यवहार गर्दा इन्द्रियहरू आफ्नो वशमा हुनुपर्छ, र इन्द्रियहरू वशमा हुन उनीहरू रागद्वेषबाट मुक्त हुनु जरुरी छ। त्यसैले इन्द्रियहरूले कुनै पनि वस्तुलाई आसक्तिले ग्रहण नगरुन्, न त कुनै वस्तुलाई द्वेषले त्याग गरुन्। कारण के हो भने वस्तुको ग्रहण र त्याग भन्दा पनि इन्द्रियहरूमा रागद्वेष उत्पन्न नहुन दिनुको महत्त्व बढी छ। त्यसैले त तेस्रो अध्यायको चौंतीसौं श्लोकमा भगवानले साधकलाई चेतावनी दिएका छन्: "रागद्वेष ती इन्द्रिय र वस्तुहरूमा हुन्छन्। साधकले तिनीहरूको अधीनमा नआउनु; किनभने यी दुवै साधकका शत्रु हुन्।" पाँचौं अध्यायको तेस्रो श्लोकमा भगवानले भनेका छन्: "जुन साधक रागद्वेष आदि द्वन्द्वहरूबाट मुक्त हुन्छ, उ सुखपूर्वक मुक्त हुन्छ।"
'विषयान् चरन्' – जसको अन्तःकरण आफ्नो वशमा छ र जसका इन्द्रियहरू रागद्वेषबाट मुक्त र वशमा छन्, त्यस्तो साधकले नै इन्द्रियविषयहरूमा चरण गर्छ, अर्थात् इन्द्रियहरूद्वारा सबै प्रकारको संसारी व्यवहार गर्छ, तर उ इन्द्रियविषयहरूको भोग गर्दैन। भोगको मनोवृत्तिले गरिएको इन्द्रियविषयहरूमा चरण नै पतनको कारण बन्छ। यही भोगको मनोवृत्तिलाई नकार्न 'विधेयात्मा', 'आत्मवश्यैः' आदि शब्दहरूको प्रयोग गरिएको हो।
'प्रसादम् अधिगच्छति' – रागद्वेषबाट मुक्त भएर इन्द्रियविषयहरूमा चरण गर्दा साधकको अन्तःकरणको प्रसन्नता (शुद्धता) प्राप्त हुन्छ। यो प्रसन्नता नै मानसिक तप (गीता १७.१६) हो, जुन शारीरिक र वाचिक तप भन्दा श्रेष्ठ छ। त्यसैले साधकले न त आसक्तिले इन्द्रियविषयहरूमा चरण गर्नुपर्छ, न त द्वेषले इन्द्रियविषयहरू त्याग गर्नुपर्छ, किनभने दुवै राग र द्वेषले संसारमा बाँध्छन्।
रागद्वेषबाट मुक्त इन्द्रियहरूद्वारा इन्द्रियविषयहरूमा चरण गर्दा उत्पन्न हुने प्रसन्नता, यदि त्यसमा आसक्ति गरिँदैन, भोग गरिँदैन भने, त्यो प्रसन्नताले परमात्माको प्राप्ति गराउँछ।
'प्रसादे सर्वदुःखानां हानिर् अस्योपजायते' – मनको प्रसन्नता (शुद्धता) प्राप्त भएपछि सबै दुःखहरूको नाश हुन्छ, अर्थात् कुनै पनि दुःख रहँदैन। कारण के हो भने दुःख मनमा आसक्तिको कारणले मात्र उत्पन्न हुन्छ। दुःख उत्पन्न हुनासाथ इच्छा जन्मिन्छ, र इच्छाबाट नै सबै दुःखहरू उत्पन्न हुन्छन्। तर जब आसक्ति नष्ट हुन्छ, मनमा प्रसन्नता उत्पन्न हुन्छ। त्यो प्रसन्नताले सबै दुःखहरू नष्ट हुन्छन्।
जे जति सबै दुःखहरू हुन्छन्, ती प्रकृति र त्यसका कार्य—शरीर र संसार—संगको सम्बन्धबाट मात्र हुन्छन्, र शरीर र संसारसंगको सम्बन्ध सुखको लालसाबाट हुन्छ। सुखको लालसा दुःखबाट हुन्छ। तर जब प्रसन्नता उत्पन्न हुन्छ, दुःख नष्ट हुन्छ। दुःख नष्ट भएपछि सुखको लालसा नै रहँदैन। सुखको लालसा नरहँदा शरीर र संसारसंगको सम्बन्ध नै रहँदैन, र सम्बन्ध नरहँदा सबै दुःखहरूको अभाव हुन्छ—'सर्वदुःखानां हानिः'। अर्थात् प्रसन्नताबाट दुई कुरा हुन्छन्: संसारसंगको सम्बन्धको छेदन र बुद्धिको परमात्मामा स्थिरता। यही कुरा भगवानले अघि त्रिपन्नौं श्लोकमा 'निश्चला' र 'अचला' शब्दहरूले भनेका हुन्, कि उसको बुद्धि संसारको विषयमा स्थिर र परमात्माको विषयमा अचल हुन्छ।
यहाँ 'सर्वदुःखानां हानिः' भन्नाले उसको अगाडि दुःखदायी परिस्थितिहरू आउँदैनन् भन्ने अर्थ होइन; बरु उसको कर्मअनुसार दुःखद घटना र परिस्थितिहरू उसको अगाडि आउन सक्छन्, तर उसको अन्तःकरणमा दुःख, व्यथा, व्याकुलता आदि उत्पन्न हुन सक्दैनन्।
'प्रसन्नचेतसो ह्य् आशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते' – प्रसन्न (शुद्ध) चित्त भएको व्यक्तिको बुद्धि अत्यन्त चाँडै परमात्मामा दृढतापूर्वक स्थित हुन्छ, अर्थात् साधक आफै परमात्मामा स्थित हुन्छ; उसको बुद्धिमा अलिकति पनि शंका रहँदैन।
मुख्य कुरा – भगवानप्रतिको प्रसन्नता होस् वा उनप्रतिको व्यथा—यी दुई मध्ये जुनसुकै एक अत्यधिक बढ्छ, त्यसले शीघ्र नै परमात्माको प्राप्ति गराउँछ। उदाहरणका लागि, गोपीहरू जब भगवानको भेटका लागि जाँदै थिए, तब आमा, बुबा, दाजुभाइ, श्रीमान् आदिले उनीहरूलाई रोकेर घरभित्र कैद गरे, भगवानको भेट नपाएकोले उनीहरूलाई जुन व्यथा भयो, त्यसले उनीहरूका पापहरू नष्ट गर्यो, र भगवानको चिन्तनबाट जुन प्रसन्नता भयो, त्यसले उनीहरूका पुण्यहरू नष्ट गर्यो। यसरी पापपुण्यबाट मुक्त भएर उनीहरू त्यहीँ आफ्नो शरीर त्यागे र भगवानको भेटमा सबैभन्दा पहिले गइन्। तर संसारका वस्तुहरूप्रति उत्पन्न हुने प्रसन्नता र दुःख दुवैले भोगका संस्कारहरूलाई बलियो बनाउँछन्, अर्थात् संसारको बन्धन दृढ हुन्छ। यसको उदाहरण संसारका सबै सामान्य प्राणीहरू हुन्, जो प्रसन्नता र दुःखले गर्दा संसारमा उल्झिएका हुन्छन्।
प्रसन्नता र व्यथा (दुःख) मा अन्तःकरण कोमल हुन्छ। जस्तो कोमल मममा रंग हाल्दा त्यो रंग मममा स्थायी हुन्छ, त्यस्तै अन्तःकरण कोमल भएपछि त्यसमा जुन भावना—भगवानसित सम्बन्धित होस् वा संसारसित सम्बन्धित—प्रवेश गर्छ, त्यो स्थायी हुन्छ। स्थायी भएपछि त्यो भावना उन्नति वा पतनको कारण बन्छ। त्यसैले साधकको लागि यही उचित छ कि उसलाई सबैभन्दा रमाइलो संसारी वस्तु प्राप्त भए पनि उन्मत्त नहोस्, र सबैभन्दा अरमाइलो संसारी वस्तु प्राप्त भए पनि व्याकुल नहोस्।
सम्बन्ध – अघिल्ला दुई श्लोकहरूमा भनिएको कुरालाई विपरीत विधिद्वारा अर्को दुई श्लोकहरूमा अझ बलियो बनाइएको छ।
★🔗
