2.62-2.63: Ὅστις γὰρ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀντικειμένοις μένει, πρὸς αὐτὰ ἐπιθυμία ἐγγίνεται. Ἐκ δὲ τῆς ἐπιθυμίας, πόθος γεννᾶται. Ἐκ τοῦ πόθου, ὀργὴ ἐγείρεται. Ὀργῆς δὲ ἐγειρομένης, πλάνη (ταραχή) ἕπεται. Ἐκ δὲ τῆς πλάνης, μνήμη ἀπόλλυται. Μνήμης δὲ ἀπολομένης, ὁ νοῦς διαφθείρεται. Νοῦ δὲ διαφθαρέντος, ὁ ἄνθρωπος ἀπόλλυται.
2.62. Ἑρμηνεία: «Ὅστις ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀντικειμένοις μένει, πρὸς αὐτὰ ἐπιθυμία ἐγγίνεται» — Διότι οὐκ ἔστιν ἀφοσιωμένος τῷ Κυρίῳ, διότι οὐ μελετᾷ τὸν Κύριον, μένει μόνον ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀντικειμένοις. Αἰτία δέ ἐστιν ὅτι ἡ ἀτομικὴ ψυχὴ ἔχει τὸν Ἄναξ Ἀτμὰν ἐκ μιᾶς μερίδος καὶ τὸν κόσμον ἐκ τῆς ἑτέρας. Ὅταν ἐγκαταλίπῃ τὴν καταφυγὴν τοῦ Ἀνάκτος Ἀτμάν, καταφεύγει εἰς τὸν κόσμον καὶ μένει μόνον ἐν τῷ κόσμῳ, ἐπειδὴ οὐδεὶς ἄλλος ὑποκείμενος διαλογισμοῦ ὑπολείπεται πλὴν τοῦ κόσμου. Οὕτως, διὰ συνεχοῦς ἐπικειμένου αὐτοῖς, ὁ ἄνθρωπος ἀναπτύσσει πρὸς ἐκεῖνα τὰ αἰσθητὰ ἀντικείμενα ἐπιθυμίαν, στοργὴν καὶ ἔφεσιν. Ἐπιθυμίας δὲ γενομένης, ὁ ἄνθρωπος ἐμπλέκεται ἐν ἐκείνοις τοῖς ἀντικειμένοις. Εἴτε ἡ ἐμπλοκὴ νοερά ἐστιν εἴτε σωματική, ἡ ἀπ’ αὐτῆς ἡδονὴ γεννᾷ ἔφεσιν πρὸς τὰ ἀντικείμενα. Ἐκ τῆς ἐφέσεως, ἄρχεται ὁ ἄνθρωπος ἐπανειλημμένως ἐν ἐκείνῳ τῷ ἀντικειμένῳ μένειν. Νῦν, εἴτε ἐμπλέκεται ἐν αὐτῷ εἴτε μή, ἐπιθυμία πρὸς τὰ ἀντικείμενα ἀναπόφευκτος ἐγγίνεται — οὗτος ὁ κανών.
«Ἐκ δὲ τῆς ἐπιθυμίας, πόθος γεννᾶται» — Ὅταν ἐπιθυμία πρὸς αἰσθητὰ ἀντικείμενα ἐγγένηται, γεννᾶται ὁ πόθος τοῦ λαβεῖν ἐκεῖνα τὰ ἀντικείμενα (ἀπολαύσεις) — ἡ εὐχὴ ὅτι ἐκεῖνα τὰ ἀπολαυστικὰ ἀντικείμενα ἔλθοιεν πρός με.
«Ἐκ τοῦ πόθου, ὀργὴ ἐγείρεται» — Ὅταν ἀντικείμενα εὔνοα τῷ πόθῳ συνεχῶς λαμβάνωνται, πλεονεξία ἐγγίνεται. Κἄν, ἐν ᾧ ἡ δυνατότης τοῦ πληροῦν τὸν πόθον ὑπάρχει, τις ἐμπόδιον ποιήσῃ, ὀργὴ ἐγείρεται πρὸς ἐκεῖνον τὸν ἄνθρωπον.
Ὁ πόθος τοιοῦτόν ἐστιν ὥστε, κωλυόμενος, ὀργὴ ἀναπόφευκτος ἐγείρεται. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἀλαζονεία περὶ τῆς ἰδίας ἀγαθότητος κατὰ γένος, ἀφηγητικότητα, ποιότητας, ἱκανότητα, κτλ., περιέχει πόθον περὶ τῆς ἰδίας αἰδοῦς καὶ τιμῆς. Ὅταν ἐκεῖνος ὁ πόθος ὑπό τινος κωλυθῇ, ὀργὴ καὶ οὕτως ἐγείρεται.
Ὁ πόθος ῥατζασικὴ τάσις ἐστίν, ἡ πλάνη ταμασικὴ τάσις, ἡ δὲ ὀργὴ τάσις μεταξὺ ῥατζας καὶ ταμάς.
Ὅπου ὀργὴ ἐγείρεται περὶ τινός πράγματος, ἐν τῇ ῥίζῃ αὐτοῦ ἀναπόφευκτός ἐστιν που ἐπιθυμία. Οἷον, ὀργὴ ἐγείρεται θεωροῦντα τινὰ πρᾶττοντα παρὰ τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν δικαιοσύνην — ἐπιθυμία ὑπάρχει πρὸς τὴν ἠθικὴν καὶ τὴν δικαιοσύνην. Ὀργὴ ἐγείρεται πρὸς τὸν ὑβρίζοντα ἢ ἀτιμάζοντα — ἐπιθυμία ὑπάρχει πρὸς τὴν τιμήν. Ὀργὴ ἐγείρεται πρὸς τὸν ψέγοντα — ἐπιθυμία ὑπάρχει πρὸς τὸν ἔπαινον. Ὀργὴ ἐγείρεται πρὸς τὸν κατηγοροῦντα — ἐπιθυμία ὑπάρχει πρὸς τὴν ἀλαζονείαν τοῦ ἀμέμπτου εἶναι, καὶ οὕτω καθεξῆς.
«Ἐκ δὲ τῆς ὀργῆς, πλάνη ἐγείρεται» — Ἐκ τῆς ὀργῆς ἔρχεται πλάνη, τουτέστιν ταραχὴ καταλαμβάνει. Ἀληθείᾳ, θεωρεῖται ὅτι ἡ πλάνη ἐκ τῶν τεσσάρων τούτων ἐγγίνεται: πόθου, ὀργῆς, πλεονεξίας, καὶ κτητικῆς ὁρμῆς. Οἷον:
(1) Ἡ ἐκ πόθου γινομένη πλάνη: Ἡ διακριτικὴ δύναμις καλύπτεται, καὶ ὁ ἄνθρωπος, ὑπὸ τοῦ πόθου κατακρατηθεὶς, πρᾶττει ὃ οὐκ ἔδει πρᾶττειν.
(2) Ἡ ἐκ ὀργῆς γινομένη πλάνη: Ὁ ἄνθρωπος λέγει σκληρὰ καὶ ἀπρεπῆ ῥήματα καὶ πρὸς φίλους καὶ σεβαστοὺς καὶ ἀναστρέφεται ὡς οὐκ ἔδει.
(3) Ἡ ἐκ πλεονεξίας γινομένη πλάνη: Ὁ ἄνθρωπος ἀποβάλλει λόγον ἀληθείας καὶ ψεύδους, δικαιοσύνης καὶ ἀδικίας, κτλ., καὶ ἐξαπατᾷ ἀνθρώπους διὰ δόλου.
(4) Ἡ ἐκ κτητικῆς ὁρμῆς γινομένη πλάνη: Ἡ ἰσονομία ἀπόλλυται· τοὐναντίον, μεροληψία ἐγγίνεται.
Εἰ ἡ πλάνη ἐκ τῶν τεσσάρων — πόθου, ὀργῆς, πλεονεξίας, κτητικῆς ὁρμῆς — ἐγγίνεται, τί δήποτε ὁ Κύριος μόνον τὴν ὀργὴν ἐνταῦθα ἐμνήσθη; Εἰ βαθέως ἐξετασθῇ, ἐν τῷ πόθῳ, τῇ πλεονεξίᾳ, καὶ τῇ κτητικῇ ὁρμῇ, ἡ τάσις τῆς ἰδίας ἡδονῆς, ἀπολαύσεως, καὶ συμφέροντος ἐγρήγορεν. Ἀλλ’ ἐν τῇ ὀργῇ, ἡ τάσις τοῦ βλάπτειν ἄλλους ἐγρήγορεν. Διὰ τοῦτο, ἡ ἐκ ὀργῆς γινομένη πλάνη ἔτι δεινοτέρα ἐστὶ τῆς ἐκ πόθου, πλεονεξίας, καὶ κτητικῆς ὁρμῆς γινομένης πλάνης. Ἀπὸ ταύτης τῆς ὄψεως, ὁ Κύριος ἐνταῦθα δηλοῖ ὅτι ἡ πλάνη ἐξ ὀργῆς ἰδίως ἐγγίνεται.
«Ἐκ δὲ τῆς πλάνης, μνήμη ἀπόλλυται» — Ταραχῆς καταλαβούσης, ἡ μνήμη διαφθείρεται. Τοῦτέστιν, ἡ ἀπὸ τῶν γραφῶν καὶ καλῶν διανοημάτων γενομένη ἀπόφασις — ὅτι τοιαῦτα δεί πράττειν, τοιαύτας ἀσκήσεις ὑποδύεσθαι, καὶ τὴν ἰδίαν ἀπελευθέρωσιν ἐπιτελεῖν — ἐκείνη ἡ μνήμη ἀπόλλυται· οὐκ ἀναμιμνήσκεται αὐτήν.
«Ἐκ δὲ ἀπολομένης μνήμης, ὁ νοῦς διαφθείρεται» — Μνήμης ἀπολομένης, ἡ ἐν τῷ νῷ ἐμφαινόμενη διάκρισις ἀφανίζεται. Τοῦτέστιν, ὁ ἄνθρωπος ἀποβάλλει τὴν δύναμιν τοῦ νοεῖν ἀνυπόκριτα.
«Ἐκ δὲ διαφθαρέντος νοῦ, ὁ ἄνθρωπος ἀπόλλυται» — Τῆς διακρίσεως ἀφανισθείσης, ὁ ἄνθρωπος πίπτει ἐκ τῆς ἀληθοῦς αὐτοῦ καταστάσεως. Διὰ τοῦτο, πρὸς τὸ ἐκφυγεῖν ταύτην τὴν πτῶσιν, πάντων τῶν ζητητῶν ἀναγκαιότατόν ἐστιν καταφυγεῖν πρὸς τὸν Κύριον.
Ἐνταῦθα, ἡ περιγραφομένη ἀκολουθία — ἀπὸ τοῦ μένειν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἀντικειμένοις ἔρχεται ἐπιθυμία, ἐκ τῆς ἐπιθυμίας πόθος, ἐκ τοῦ πόθου ὀργή, ἐκ τῆς ὀργῆς πλάνη, ἐκ τῆς πλάνης ἀπώλεια μνήμης, ἐκ τῆς ἀπωλείας μνήμης φθορά νοῦ, καὶ ἐκ τῆς φθορᾶς νοῦ πτῶσις — χρόνον λαμβάνει εἰς λεπτομερῆ ἀνάλυσιν. Ἀλλ’ οὐδεὶς χρόνος ἀπόλλυται εἰς τὴν ἔγερσιν πασῶν τούτων τῶν τάσεων καὶ τὴν ἐκ τούτου πτῶσιν τοῦ ἀνθρώπου. Ὡς ἡλεκτρικὴ ῥοή, πᾶσαι αὗται αἱ τάσεις ἀθρόως ἐγείρονται καὶ ποιοῦσιν τὴν πτῶσιν τοῦ ἀνθρώπου.
Σύνδεσμος: Νῦν, ἐν τῷ ἑπομένῃ στίχῳ, ὁ Κύριος ἀποκρίνεται πρὸς τὸ τέταρτον ἐρώτημα: πῶς ἀναστρέφεται ὁ ἄνθρωπος τῆς ἑδραίας σοφίας;
★🔗
