**2.62-2.63:** Kerana bagi seseorang yang asyik memikirkan objek-objek indria, melekatlah ia kepadanya. Daripada keterikatan itu, lahirlah keinginan. Daripada keinginan, timbullah kemarahan. Apabila kemarahan timbul, kekeliruan (kebingungan) menyusul. Daripada kekeliruan, memori (ingatan) menjadi hilang. Apabila memori hilang, intelek (buddhi) musnah. Apabila intelek musnah, binasalah orang itu.
**2.62. Ulasan:** *"Kerana bagi seseorang yang asyik memikirkan objek-objek indria, melekatlah ia kepadanya"* — Ini kerana seseorang itu tidak berbakti kepada Tuhan, kerana tidak merenungkan Tuhan, maka dia hanya memikirkan objek-objek indria. Sebabnya adalah kerana jiwa individu (jiva) mempunyai Diri Tertinggi (Paramatma) di satu sisi dan dunia (samsara) di sisi yang lain. Apabila ia meninggalkan perlindungan Diri Tertinggi, ia mencari perlindungan dalam dunia dan hanya memikirkan dunia, kerana tidak ada lagi subjek perenungan yang tinggal selain dunia. Dengan cara ini, dengan sentiasa memikirkannya, seseorang itu membangunkan keterikatan, kasih sayang, dan kecenderungan terhadap objek-objek indria tersebut. Setelah keterikatan timbul, orang itu mahu menikmati objek-objek tersebut. Sama ada penikmatan itu secara mental atau fizikal, keseronokan yang diperoleh daripadanya mencipta kecenderungan terhadap objek-objek itu. Daripada kecenderungan, seseorang mula memikirkan objek itu berulang kali. Kini, sama ada dia menikmatinya atau tidak, keterikatan terhadap objek-objek itu pasti timbul—inilah hukumnya.
*"Daripada keterikatan, lahirlah keinginan"* — Apabila keterikatan pada objek indria timbul, lahirlah keinginan untuk memperoleh objek-objek (kenikmatan) tersebut—hasrat agar objek-objek kenikmatan itu datang kepadaku.
*"Daripada keinginan, timbullah kemarahan"* — Apabila objek-objek yang sesuai dengan keinginan terus diperoleh, timbullah ketamakan (lobha). Dan jika, selagi kemungkinan untuk memenuhi keinginan itu wujud, seseorang mencipta halangan, maka timbullah kemarahan terhadap orang itu.
Keinginan adalah sedemikian rupa sehingga apabila dihalang, kemarahan pasti timbul. Malah, rasa bangga terhadap kebaikan sendiri berdasarkan kasta, tahap kehidupan (ashrama), sifat-sifat, kecekapan, dan sebagainya, mengandungi keinginan untuk dihormati dan dimuliakan. Apabila keinginan itu dihalang oleh seseorang, kemarahan juga timbul.
Keinginan adalah kecenderungan rajasik, kekeliruan adalah kecenderungan tamasik, dan kemarahan adalah kecenderungan di antara rajas dan tamas.
Di mana sahaja kemarahan timbul mengenai sesuatu perkara, pada akarnya pasti terdapat keterikatan di suatu tempat. Contohnya, kemarahan timbul apabila melihat seseorang bertindak bertentangan dengan etika dan keadilan—di situ ada keterikatan pada etika dan keadilan. Kemarahan timbul terhadap orang yang menghina atau tidak menghormati—ada keterikatan pada maruah. Kemarahan timbul terhadap orang yang mengkritik—ada keterikatan pada pujian. Kemarahan timbul terhadap orang yang menuduh—ada keterikatan pada kebanggaan untuk menjadi tanpa cacat cela, dan sebagainya.
*"Daripada kemarahan timbul kekeliruan"* — Daripada kemarahan datanglah kekeliruan, bermakna kebingungan menguasai. Pada hakikatnya, dapat dilihat bahawa kekeliruan timbul daripada empat perkara ini: keinginan (kama), kemarahan (krodha), ketamakan (lobha), dan kemelekatan (moha). Contohnya:
(1) Kekeliruan yang timbul daripada keinginan: Kuasa pembezaan (viveka) menjadi terselubung, dan orang itu, dikuasai keinginan, akhirnya melakukan apa yang tidak sepatutnya dilakukan.
(2) Kekeliruan yang timbul daripada kemarahan: Orang itu akhirnya mengucapkan kata-kata kasar dan tidak wajar bahkan kepada sahabat dan orang yang dihormati, serta berkelakuan dengan cara yang tidak sepatutnya.
(3) Kekeliruan yang timbul daripada ketamakan: Orang itu kehilangan pertimbangan terhadap benar dan salah, kebajikan dan kejahatan, dan sebagainya, serta menipu orang melalui penipuan.
(4) Kekeliruan yang timbul daripada kemelekatan: Keseimbangan (samata) hilang; sebaliknya, timbul sifat pilih kasih.
Jika kekeliruan timbul daripada semua empat—keinginan, kemarahan, ketamakan, dan kemelekatan—maka mengapa Tuhan hanya menyebut kemarahan di sini? Jika dikaji mendalam, dalam keinginan, ketamakan, dan kemelekatan, kecenderungan untuk kesenangan, kenikmatan, dan kepentingan diri sendiri masih berjaga. Tetapi dalam kemarahan, kecenderungan untuk mendatangkan mudarat kepada orang lain tetap berjaga. Oleh itu, kekeliruan yang timbul daripada kemarahan adalah lebih dahsyat daripada kekeliruan yang timbul daripada keinginan, ketamakan, dan kemelekatan. Dari perspektif ini, Tuhan menyatakan di sini bahawa kekeliruan timbul khususnya daripada kemarahan.
*"Daripada kekeliruan, hilanglah ingatan"* — Apabila kebingungan menguasai, ingatan (smriti) musnah. Iaitu, ketetapan yang dibuat berdasarkan kitab suci dan pemikiran baik—bahawa seseorang mesti melakukan perbuatan tertentu, menjalani amalan tertentu, dan mencapai pembebasan (moksha)—ingatan itu hilang; seseorang tidak mengingatinya.
*"Daripada kehilangan ingatan, musnahlah intelek"* — Apabila ingatan hilang, daya pembezaan (viveka) yang termanifestasi dalam intelek (buddhi) lenyap. Iaitu, orang itu kehilangan kuasa untuk berfikir secara baharu.
*"Daripada kemusnahan intelek, binasalah seseorang"* — Dengan lenyapnya daya pembezaan, orang itu jatuh dari keadaan sejatinya (svarupa). Oleh itu, untuk mengelakkan kejatuhan ini, adalah sangat mustahak bagi semua penuntut spiritual (sadhaka) untuk berlindung kepada Tuhan.
Di sini, urutan yang digambarkan—daripada memikirkan objek indria timbul keterikatan, daripada keterikatan timbul keinginan, daripada keinginan timbul kemarahan, daripada kemarahan timbul kekeliruan, daripada kekeliruan hilang ingatan, daripada kehilangan ingatan musnah intelek, dan daripada kemusnahan intelek datang kejatuhan—mengambil masa untuk dianalisis secara terperinci. Tetapi tiada masa yang terbuang dalam kemunculan semua kecenderungan ini dan kejatuhan orang yang terhasil. Seperti arus elektrik, semua kecenderungan ini timbul serta-merta dan menyebabkan kejatuhan seseorang.
**Sambungan:** Kini, dalam ayat seterusnya, Tuhan menjawab soalan keempat: bagaimanakah orang yang bijaksana dan teguh (sthitaprajna) itu bertingkah laku?
★🔗
