૨.૪૮. હે ધનંજય! આસક્તિ છોડીને, સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમબુદ્ધિ થઈને, યોગમાં સ્થિત થઈને કર્મ કર; કેમકે સમત્વને જ યોગ કહે છે.
ટીકા: 'આસક્તિ છોડીને' – કોઈ પણ કર્મમાં, કોઈ પણ કર્મફળમાં, કે સ્થળ-કાળ-પાત્ર-પરિસ્થિતિ, અંતઃકરણ (મન-બુદ્ધિ-અહંકાર), બાહ્યકરણ (ઇન્દ્રિયો) વગેરે પ્રકૃતિના કોઈ પણ વિષયમાં તમારી આસક્તિ ન હોવી જોઈએ. ત્યારે જ તમે આસક્તિ વિના કર્મ કરી શકો. જો તમે કર્મ, તેના ફળ કે અન્ય કોઈ વસ્તુમાં આસક્ત રહ્યા, તો નિરાસક્તિ કેમ હોય? અને નિરાસક્તિ વિના તે કર્મ મોક્ષનું સાધન કેમ બને?
'સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમબુદ્ધિ થઈને' – આસક્તિ ત્યાગનું ફળ શું થશે? સિદ્ધિ-અસિદ્ધિ પ્રત્યે સમબુદ્ધિ ઊપજશે. કર્મનું પૂર્ણ થવું કે ન થવું; તેના ફળનું લૌકિક દૃષ્ટિએ અનુકૂળ પડવું કે પ્રતિકૂળ પડવું; તે કર્મ કરવાને લીધે માન-અપમાન, સ્તુતિ-નિંદા મળવી; અંતઃકરણ (હૃદય)ની શુદ્ધિ થવી કે ન થવી વગેરે જે કાંઈ સિદ્ધિ-અસિદ્ધિરૂપ છે, તે બધામાં સમબુદ્ધિ રાખવી. (પા. ૮૬ની ટિપ્પણી જુઓ). કર્મયોગીની સમબુદ્ધિ એટલે કે નિષ્કામ દશા એવી હોવી જોઈએ કે કર્મ પૂરાં થાય કે ન થાય, ફળ મળે કે ન મળે, પોતાનો મોક્ષ થાય કે ન થાય – 'મારે તો માત્ર મારું કર્તવ્યકર્મ જ કરવું.' સાધકે નિરાસક્તિનો અનુભવ ન પણ થયો હોય, તેમાં સમત્વ ઊપજ્યું ન પણ હોય, તો પણ તેનો હેતુ જ નિરાસક્ત થવાનો, સમબુદ્ધિ થવાનો હોવો જોઈએ. જે હેતુ બને છે તે અંતે પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે સાધનરૂપ સમત્વ એટલે અંતઃકરણની સમબુદ્ધિથી સાધ્યરૂપ સમત્વ આપોઆપ આવી જાય છે – 'ત્યારે તને યોગ પ્રાપ્ત થશે' (૨.૫૩).
'યોગમાં સ્થિત થઈને કર્મ કરો' – સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમબુદ્ધિ થઈને, તે સમત્વમાં સ્થિર અને સતત સ્થિત રહેવું એ 'યોગમાં સ્થિત' થવું છે. જેમ કોઈ કાર્ય આરંભતી વેળા શ્રીગણેશજીની પૂજા કરીએ છીએ, પણ કાર્ય કરતી વેળા તે પૂજાને સતત સાથે રાખતા નથી, તેમ સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમબુદ્ધિ થવું એમ એક વાર આરંભમાં થઈ ગયું, પછી તે સમત્વને સતત રાખવાની જરૂર નથી અને રુચિ-અરુચિ સાથે ચાલુ રાખી શકાય, એવું ન માનવું. એટલે ભગવાન કહે છે કે સમત્વમાં સતત સ્થિત રહીને કર્તવ્યકર્મ કરવું.
'સમત્વને જ યોગ કહે છે' – સમત્વ જ યોગ છે, એટલે સમત્વ પરમાત્માનો સ્વભાવ છે. તે સમત્વ અંતઃકરણમાં સતત રહેવું જોઈએ. પછી પાંચમા અધ્યાયના ઓગણીસમાં શ્લોકમાં ભગવાન કહેશે: 'જેનાં મન સમત્વમાં સ્થિર થયાં છે તેમણે જીવતાં જ જગત જીતી લીધું છે; કેમકે બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે; એટલે તેઓ બ્રહ્મમાં જ સ્થિત થાય છે.'
'સમત્વનું નામ યોગ છે' – એ યોગની વ્યાખ્યા છે. આ જ મતલબ પછી છઠ્ઠા અધ્યાયના ત્રેવીસમાં શ્લોકમાં કહેશે: 'દુઃખસંયોગવિયોગં યોગસંજ્ઞિતં' – દુઃખના સંયોગથી વિયોગ જેને કહેવાય છે તે યોગ છે. આ બે વ્યાખ્યાઓ સારરૂપે એક જ છે. જેમ દાદર રોગમાં ખસવાનો સુખાકારી અને બળવાનો દુઃખાકારી, પણ બંને દુઃખરૂપ છે, કેમકે તે રોગ છે; તેમ સંસારના સંયોગથી થતાં સુખ-દુઃખ – બંને સાચે જ દુઃખરૂપ છે. એવા સંસારસંયોગથી વિયોગ જ 'દુઃખસંયોગવિયોગ' કહેવાય. એટલે દુઃખસંયોગવિયોગ એટલે સુખ-દુઃખથી મુક્ત થવું; અથવા સિદ્ધિ-અસિદ્ધિ એટલે સુખ-દુઃખમાં સમબુદ્ધિ થવું – બંને એક જ વાત છે.
આ શ્લોકનો સાર એ છે: સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને કારણ શરીરથી માત્ર થતાં કર્મો જગતસેવારૂપે જ કરવાનાં, પોતાને માટે નહિ. એવું કરવાથી જ સમત્વ ઊપજશે.
'બુદ્ધિ અને સમત્વ વિશે વિશેષ મતલબ'
બુદ્ધિ બે પ્રકારની – અવ્યવસાયાત્મિકા અને વ્યવસાયાત્મિકા. જે બુદ્ધિનો હેતુ લૌકિક સુખ-ભોગ-સુખ-સગવડ, માન-પ્રતિષ્ઠા વગેરે પ્રાપ્ત કરવાનો હોય તે 'અવ્યવસાયાત્મિકા' બુદ્ધિ છે (ગીતા ૨.૪૪). જે બુદ્ધિનો એકમાત્ર હેતુ સમત્વ પ્રાપ્ત કરવાનો, પોતાનું કલ્યાણ સાધવાનો હોય તે 'વ્યવસાયાત્મિકા' બુદ્ધિ છે (ગીતા ૨.૪૧). અવ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ અનેક પ્રકારની, અને વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ એક જ પ્રકારની હોય છે. જેની બુદ્ધિ અવ્યવસાયાત્મિકા છે તે પોતે અવ્યવસિત – 'અવ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ' (૨.૪૧) – અને તે સાંસારિક હોય છે. જેની બુદ્ધિ વ્યવસાયાત્મિકા છે તે પોતે વ્યવસિત – 'વ્યવસિતાત્મા' (૯.૩૦) – અને તે સાધક હોય છે.
સમત્વ પણ બે પ્રકારનું – સાધનરૂપ સમત્વ અને સાધ્યરૂપ સમત્વ. સાધનરૂપ સમત્વ અંતઃકરણનું હોય છે, અને સાધ્યરૂપ સમત્વ પરમાત્મસ્વભાવનું હોય છે. સિદ્ધિ-અસિદ્ધિ, અનુકૂળ-પ્રતિકૂળ વગેરેમાં સમ રહેવું એટલે અંતઃકરણમાં રાગ-દ્વેષનો અભાવ, એ સાધનરૂપ સમત્વ છે, જે ગીતામાં વિસ્તારથી વર્ણવેલું છે. આ સાધનરૂપ સમત્વથી જે સ્વયંસિદ્ધ સમત્વ પ્રાપ્ત થાય છે તે સાધ્યરૂપ સમત્વ છે, જે આ જ અધ્યાયના ત્રેપનમાં શ્લોકમાં 'તદા યોગમવાપ્સ્યસિ' એ શબ્દોથી કહેલું છે.
હવે આ ચાર ભેદને આ રીતે સમજો: સાંસારિક છે અને સાધક છે; સાધન છે અને સાધ્ય છે. જેનો હેતુ સુખભોગ અને સંગ્રહ કરવાનો છે તે સાંસારિક છે. તેની એક વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ નથી; બલકે તેની અસંખ્ય કામનાશાખાઓવાળી બુદ્ધિઓ છે.
જેનો નિશ્ચય છે કે 'મારે તો સમત્વ જ પ્રાપ્ત કરવું છે, ભલે ગમે તે થાય' તેની વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ છે. એવો સાધક જ્યારે સંસારવ્યવહારના ક્ષેત્રમાં આવે છે, અને તેની સામે સિદ્ધિ-અસિદ્ધિ, લાભ-હાનિ, અનુકૂળ-પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ વગેરે પ્રસંગો ઊભા થાય છે, ત્યારે તે તેમાં સમબુદ્ધિ રાખે છે, રાગ-દ્વેષ નથી કરતો. આ સાધનરૂપ સમત્વથી તે સંસારથી ઊપર ચડે છે – 'ઇહૈવ તૈર્જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ' (ગીતા ૫.૧૯નો પૂર્વાર્ધ). સાધનરૂપ સમત્વથી સ્વયંસિદ્ધ સમ પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે – 'બ્રહ્મણ્યધાય કર્માણિ સંગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ, લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા' (ગીતા ૫.૧૦) – 'બ્રહ્મ છે નિર્દોષ અને સમ; એટલે તેઓ બ્રહ્મમાં જ સ્થિત થાય છે' (ગીતા ૫.૧૯નો ઉત્તરાર્ધ).
સંધિ: ઓગણચાલીસમાંથી અડતાલીસમાં શ્લોક સુધી તે સમબુદ્ધિનું વર્ણન કર્યા પછી, તે સમબુદ્ધિની કામનાપૂર્વક કર્મ કરવાથી શ્રેષ્ઠતા પછીના શ્લોકમાં સમજાવવામાં આવે છે.
★🔗
