អ្នកណាដែលរក្សាឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឱ្យនៅក្នុងការគ្រប់គ្រង ហើយអង្គុយនឹកឃើញពីអារម្មណ៍នានាដោយចិត្ត អ្នកនោះដែលមានខួរក្បាលវង្វេងត្រូវបានគេហៅថា ពុតត្បុត។

អត្ថន័យពាក្យ៖ កម៌េន្ទ្រិយាណិ - សរីរាង្គនៃសកម្មភាព, សំយម្យ - ទប់ស្កាត់, យះ - អ្នកណា, អាស្តេ - អង្គុយ, មនសា - ដោយចិត្ត, ស្មរន - រំលឹក, ឥន្ទ្រិយារ្ថាន - វត្ថុនៃវិញ្ញាណ, វិមូឍាត្មា - អ្នកដែលមានការយល់ដឹងវង្វេង, មិថ្យាចារះ - អ្នកពុតត្បុត, សះ - គេ, ឧច្យតេ - ត្រូវបានគេហៅថា។ ការបកស្រាយរបស់ស្វាមី ស៊ីវ៉ាណាន់ដា៖ សរីរាង្គនៃសកម្មភាពទាំងប្រាំគឺ ការនិយាយ ដៃ ជើង សរីរាង្គបន្តពូជ និងរន្ធគូថ។ ពួកវាបង្កើតចេញពីផ្នែករ៉ាចាសិកនៃធាតុទាំងប្រាំ។ អ្នកណាដែលទប់ស្កាត់សរីរាង្គនៃសកម្មភាព ប៉ុន្តែអង្គុយគិតអំពីវត្ថុនៃវិញ្ញាណក្នុងចិត្ត គឺជាអ្នកពុតត្បុត។ គេកំពុងបោកប្រាស់ខ្លួនឯង។ ដើម្បីក្លាយជាយោគីពិតប្រាកដ ចិត្តក៏ត្រូវតែគ្រប់គ្រងរួមជាមួយវិញ្ញាណដែរ។ ផ្ដោតចិត្តលើព្រះ នោះអ្នកនឹងសម្រេចបាននូវការយល់ដឹងពីខ្លួនឯង។

**ខទី៦៖** អ្នកណាដែលបង្ខំរារាំងនិន្រ្ទីយ៍ទាំងឡាយ (អាយតនៈទាំងអស់) តែនៅតែជាប់ជំពាក់ក្នុងចិត្តលើអារម្មណ៍របស់និន្រ្ទីយ៍ទាំងនោះ អ្នកនោះហៅថា បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាវង្វេង និងជាពុតត្បុត។ **ការពន្យល់៖** នៅទីនេះ ពាក្យថា "និន្រ្ទីយ៍ទាំងឡាយ" (កម្មេន្ទ្រិយាណិ) មិនមែនសំដៅត្រឹមតែនិន្រ្ទីយ៍សកម្មទាំងប្រាំ (វាចា ដៃ ជើង រូបភេទ និងគូទ) ប៉ុណ្ណោះទេ តែរួមបញ្ចូលទាំងនិន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណាទាំងប្រាំ (ត្រចៀក ស្បែក ភ្នែក អណ្តាត និងច្រមុះ) ជាមួយផងដែរ។ ដោយសារបើគ្មាននិន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណា និន្រ្ទីយ៍សកម្មមិនអាចធ្វើសកម្មភាពដោយខ្លួនឯងបានឡើយ។ លើសពីនេះ ការបង្ខំរារាំងដៃ ជើង ជាដើម (និន្រ្ទីយ៍សកម្ម) តាមរូបភាពខាងក្រៅ តែមិនរារាំងភ្នែក ត្រចៀក ជាដើម (និន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណា) ក៏មិនអាចបង្កើតជាឥរិយាបទពុតត្បុតពេញលេញដែរ។ នៅក្នុងគីតា និន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណាត្រូវបានចាត់ទុកថារួមបញ្ចូលក្នុងនិន្រ្ទីយ៍សកម្ម។ ហេតុនេះ ខណៈដែលពាក្យថា "និន្រ្ទីយ៍សកម្ម" លេចឡើងនៅក្នុងគីតា ពាក្យថា "និន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណា" មិនត្រូវបានគេឃើញនៅកន្លែងណាមួយឡើយ។ នៅក្នុងខទី៨ និងទី៩ នៃជំពូកទី៥ សកម្មភាពដូចជាការឃើញ ការឮ ការប៉ះពាល់ ជាដើម ដែលជាមុខងាររបស់និន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណា ក៏ត្រូវបានដាក់ជាក្រុមរួមជាមួយសកម្មភាពរបស់និន្រ្ទីយ៍សកម្មដែរ ដែលបញ្ជាក់ថាគីតាចាត់ទុកនិន្រ្ទីយ៍វិជ្ជាណាជានិន្រ្ទីយ៍សកម្មផងដែរ។ គីតាក៏ចាត់ទុកសកម្មភាពរបស់ចិត្តថាជាកម្មដែរ — "សកម្មភាពណាដែលមនុស្សធ្វើដោយកាយ វាចា និងចិត្ត" (១៨.១៥)។ ខ្លឹមសារគឺថា ដោយសារតែសភាវធម៌មានសកម្មភាព មុខងារទាំងអស់របស់វាក៏ជាសកម្មភាពដែរ។ ទោះបីជាពាក្យថា "ការរារាំង" (សំយម្យ) ជាទូទៅមានន័យថា ការតម្រង់តម្រូវនិន្រ្ទីយ៍ឱ្យប្រពៃ ពោលគឺដាក់វាឱ្យនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងក៏ដោយ ក៏នៅក្នុងបរិបទនេះ អត្ថន័យរបស់ពាក្យនេះមិនមែនជាការដាក់និន្រ្ទីយ៍ឱ្យនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងទេ គឺជាការបង្ខំរារាំងវាតាមរូបភាពខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុផលគឺថា ប្រសិនបើនិន្រ្ទីយ៍ស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងហើយ ការហៅបុគ្គលនោះថាជាពុតត្បុតនឹងមិនសមហេតុផលឡើយ។ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាវង្វេង (គ្មានការវែកញែករវាងខុសនិងត្រូវ) បង្ខំរារាំងសកម្មភាពរបស់និន្រ្ទីយ៍តាមរូបភាពខាងក្រៅ តែនៅតែជាប់ជំពាក់ក្នុងចិត្តលើអារម្មណ៍របស់និន្រ្ទីយ៍ទាំងនោះ ហើយចាត់ទុកសភាពបែបនេះថាជាការរួចផុតពីកម្ម។ ហេតុនេះ គេត្រូវបានគេហៅថាជាពុតត្បុត ពោលគឺអ្នកដែលប្រព្រឹត្តិឥរិយាបទមិនពិត។ ទោះបីជាគេបានបដិសេធអារម្មណ៍របស់និន្រ្ទីយ៍តាមរូបភាពខាងក្រៅ ហើយគិតថា "ខ្ញុំមិនធ្វើសកម្មភាពទេ" ក៏ដោយ ក្នុងសភាពបែបនេះ គេមិនទាន់បានក្លាយជាអ្នករួចផុតពីកម្មពិតប្រាកដនៅឡើយ។ ហេតុផលគឺថា ទោះបីជាខាងក្រៅគេមើលទៅដូចជាគ្មានសកម្មភាពក៏ដោយ ដោយសារអហង្ការ មមាហង្ការ និងតណ្ហា សកម្មភាពក្នុងរូបភាពនៃការសោយអារម្មណ៍ពិតជាកើតមានឡើងតាមរយៈការជាប់ជំពាក់ក្នុងចិត្តលើអារម្មណ៍។ ការសោយអារម្មណ៍លោកិយអាចធ្វើទៅបានទាំងតាមរូបភាពខាងក្រៅ និងទាំងក្នុងចិត្ត។ ដូចជាការសោយអារម្មណ៍ខាងក្រៅដោយភាព�ាប់ជំពាក់បង្កើតជារូបភាពនៃការសោយអារម្មណ៍នៅក្នុងខន្ធចិត្ត ដូច្នោះដែរ រូបភាពទាំងនោះក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយការសោយអារម្មណ៍ក្នុងចិត្ត ពោលគឺការជាប់ជំពាក់ក្នុងចិត្តលើការសោយអារម្មណ៍។ តាមរូបភាពខាងក្រៅ មនុស្សអាចបដិសេធការសោយអារម្មណ៍ដោយសារហេតុផល សណ្តាប់ធ្នាប់សង្គម ឬការភ័យខ្លាចពីការរំខានដល់កិច្ចការលោកិយ ប៉ុន្តែគ្មានឧបសគ្គខាងក្រៅចំពោះការសោយអារម្មណ៍ក្នុងចិត្តឡើយ។ ហេតុនេះ គេនៅតែបន្តសោយអារម្មណ៍ក្នុងចិត្ត ហើយមានមោទនភាពមិនពិតដោយគិតថា "ខ្ញុំជាអ្នកបដិសេធការសោយអារម្មណ៍"។ ការសោយអារម្មណ៍ក្នុងចិត្តគឺគ្រោះថ្នាក់ជាពិសេស ព្រោះវាផ្តល់ឱកាសដ៏ច្រើនសម្រាប់ការសោយអារម្មណ៍បែបនេះ។ ហេតុនេះ អ្នកបដិបត្តិខន្តីគប្បី ដូចដែលគាត់ការពារខ្លួនពីការសោយអារម្មណ៍ខាងក្រៅ និងបដិសេធវា ក៏គប្បីបដិសេធការជាប់ជំពាក់ក្នុងចិត្តលើការសោយអារម្មណ៍ដោយការប្រុងប្រយ័ត្នជាពិសេសដែរ។ អរជុនក៏មានបំណងបដិសេធសកម្មភាពតាមខ្លឹមសាររបស់វាដែរ ហើយបានសួរព្រះអាទិទេពថា "ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ធ្វើឱ្យខ្ញុំចូលរួមក្នុងសកម្មភាពដ៏គួរឱ្យខ្លាចនេះ?" ក្នុងការឆ្លើយតប ព្រះអាទិទេពទ្រង់មានបន្ទូលនៅទីនេះថា ឥរិយាបទរបស់បុគ្គលដែល ខណៈដែលនៅតែរក្សាអហង្ការ មមាហង្ការ ភាពជាប់ជំពាក់ តណ្ហា ជាដើម គ្រាន់តែបដិសេធសកម្មភាពតាមរូបភាពខាងក្រៅ ហើយចាត់ទុកខ្លួនឯងថាគ្មានសកម្មភាព គឺជាឥរិយាបទមិនពិត។ ខ្លឹមសារគឺថា អ្នកបដិបត្តិខន្តីមិនគួរបដិសេធសកម្មភាពតាមខ្លឹមសាររបស់វាទេ គឺគប្បីបន្តធ្វើសកម្មភាពទាំងនោះដោយព្យាយាម ដោយគ្មានតណ្ហា និងភាពជាប់ជំពាក់។ **ការតភ្ជាប់៖** នៅក្នុងខទី៤ ព្រះអាទិទេពទ្រង់បានមានបន្ទូលថា ការបដិសេធសកម្មភាពគឺមិនចាំបាច់ តាមទស្សនៈទាំងខមយោគ និងសង្ខយោគ។ បន្ទាប់មក នៅក្នុងខទី៥ ទ្រង់បានមានបន្ទូលថា គ្មានបុគ្គលណាក្នុងសភាពណាមួយអាចនៅដោយគ្មានការធ្វើសកម្មភាពសូម្បីតែពេលមួយក៏ដោយ។ នៅក្នុងខទី៦ ឥរិយាបទរបស់អ្នកដែលបង្ខំរារាំងសកម្មភាពរបស់និន្រ្ទីយ៍ ហើយចាត់ទុកខ្លួនឯងថាគ្មានសកម្មភាព ត្រូវបានប្រកាសថាជាមិនពិត។ នេះបញ្ជាក់ថា ការបដិសេធសកម្មភាពតាមរូបភាពខាងក្រៅគ្រាន់តែឯងនោះ មិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីក្លាយជាការបដិសេធពិតប្រាកដនៃសកម្មភាពឡើយ។ ហេតុនេះ នៅក្នុងខបន្ទាប់ ព្រះអាទិទេពទ្រង់នឹងពន្យល់អំពីវិចារណញ្ញាណនៃការបដិសេធពិតប្រាកដ។