३.६: जसले कर्मेन्द्रिहरू (सबै इन्द्रिहरू) बलपूर्वक रोकेर पनि मनले विषयहरूमा नै रमाउँछ, त्यसलाई मिथ्याचारी र मोहित बुद्धि भएको मानिस भनिन्छ।
टिप्पणी: यहाँ 'कर्मेन्द्रियाणि' शब्दले केवल पाँच कर्मेन्द्रिहरू (वाक्, हात, खुट्टा, उपस्थ, गुदा) मात्र होइन, ती संगै पाँच ज्ञानेन्द्रिहरू (कान, छाला, आँखा, जिब्रो, नाक) पनि समावेश गर्दछ; किनभने ज्ञानेन्द्रिहरू बिना कर्मेन्द्रिहरूले मात्र कर्म गर्न सक्दैनन्। यसैगरी बाहिरी रूपमा हात, खुट्टा आदि (कर्मेन्द्रिहरू) मात्र रोकेर, आँखा, कान आदि (ज्ञानेन्द्रिहरू) नरोक्दा पनि मिथ्याचार पूर्ण रूपले स्थापित हुँदैन।
गीतामा ज्ञानेन्द्रिहरूलाई कर्मेन्द्रिहरूभित्रै समावेश मानिएको छ। त्यसैले गीतामा 'कर्मेन्द्रियाणि' शब्द आए पनि 'ज्ञानेन्द्रियाणि' शब्द कतै पनि पाइँदैन। पाँचौं अध्यायको आठौं र नौँौं श्लोकमा ज्ञानेन्द्रिहरूका कार्य देख्नु, सुन्नु, छुनु आदि क्रियाहरूलाई पनि कर्मेन्द्रिहरूका क्रियाहरूसँगै समूहीकृत गरिएको छ, जसले गीताले ज्ञानेन्द्रिहरूलाई पनि कर्मेन्द्रिहरू नै मानेको प्रमाणित गर्दछ। गीताले मनका क्रियाहरूलाई पनि कर्म नै मान्दछ — "यत्किञ्चित् मनुष्यः कुरुते कायवाङ्मनसैः" (१८.१५)। सारांश यो हो कि प्रकृतिको सक्रियताको कारणले मात्र यसका सबै व्यापार सक्रिय हुन्छन्।
यद्यपि 'संयम्य' शब्दको सामान्य अर्थ इन्द्रिहरूलाई उचित ढंगले नियमित गर्नु, अर्थात् वशमा ल्याउनु हो, तर यहाँ यस प्रसङ्गमा यस शब्दको अर्थ इन्द्रिहरूलाई वशमा ल्याउनु होइन, बरु बाहिरी रूपमा बलपूर्वक रोक्नु हो। कारण, यदि इन्द्रिहरू वशमा भएको भए त्यस्तो व्यक्तिलाई मिथ्याचारी भन्नु उचित हुँदैन।
मोहित बुद्धि (सत्-असत्को विवेकशून्य) भएको व्यक्तिले इन्द्रिहरूका क्रियाहरूलाई बाहिरी रूपमा बलपूर्वक रोकेर पनि मनले ती इन्द्रिहरूका विषयहरूमा नै रमाउँछ, र त्यस्तो अवस्थालाई निष्क्रिय ठान्छ। त्यसैले उसलाई मिथ्याचारी, अर्थात् झूटो आचरण गर्ने भनिन्छ।
उसले बाहिरी रूपमा इन्द्रिय विषयहरूको त्याग गरेर "म कर्म गर्दिन" भनेर सोचे पनि, त्यस्तो अवस्थामा पनि उसले वास्तवमा कर्मबाट मुक्त भएको हुँदैन। कारण, बाहिरी रूपमा निष्क्रिय देखिए पनि, अहंकार, ममता र कामनाको कारणले आसक्तिपूर्वक विषयहरूमा रमण गर्ने रूपमा विषय भोगरूपी कर्म भइरहन्छ नै।
सांसारिक भोगहरू बाहिरी रूपमा पनि गर्न सकिन्छ र मानसिक रूपमा पनि। जसरी आसक्तिपूर्वक बाहिरी रूपमा भोग गरेर भोगका संस्कार आन्तरिक पुरुषमा बन्दछन्, त्यसैगरी मानसिक रूपमा भोग गरेर, अर्थात् आसक्तिपूर्वक भोगहरूमा रमण गरेर पनि संस्कार बन्दछन्। बाहिरी रूपमा तर्क, लोकाचार वा सांसारिक व्यवहारमा विघ्नको भयले मानिसले भोगहरूको त्याग गर्न सक्छ, तर मानसिक रूपमा भोग गर्ने कुनै बाहिरी बाधा छैन। त्यसैले उसले मानसिक रूपमा भोग गरिरहन्छ र "म भोगको त्यागी हुँ" भनेर झूटो गर्व पनि गर्छ। मानसिक रूपमा भोग गर्नु विशेष हानिकारक पनि हो, किनभने त्यसको लागि प्रशस्त अवसर पाइन्छ। त्यसैले साधकले जसरी बाहिरी भोगहरूबाट आफूलाई बचाएर त्याग गर्छ, त्यसैगरी मानसिक रूपमा पनि भोगहरूमा रमण गर्नु विशेष सतर्कतापूर्वक त्याग गर्नुपर्छ।
अर्जुनले पनि कर्महरूलाई तत्त्वतः नै त्याग गर्न चाहेर प्रभुसँग सोधेका थिए, "तपाईं मलाई यो भयङ्कर कर्ममा किन लगाउनुहुन्छ?" त्यसको उत्तरमा प्रभुले यहाँ भन्नुभएको छ कि अहंकार, ममता, आसक्ति, कामना आदि राखेर मात्र बाहिरी रूपमा कर्महरू त्यागेर आफूलाई निष्क्रिय ठान्ने व्यक्तिको आचरण मिथ्या हो। सारांश यो हो कि साधकले कर्महरूलाई तत्त्वतः नै त्याग गर्नु हुँदैन, बरु कामना र आसक्तिरहित भएर उनीहरूलाई परिश्रमपूर्वक गरिरहनुपर्छ।
सम्बन्ध: चौथो श्लोकमा प्रभुले कर्मयोग र सांख्ययोग दुवै दृष्टिले कर्महरूको त्याग अनावश्यक छ भनेका थिए। त्यसपछि पाँचौं श्लोकमा कुनै पनि अवस्थामा रहेको व्यक्ति क्षणमात्र पनि कर्म नगरी रहन सक्दैन भने। छैटौं श्लोकमा इन्द्रिहरूका क्रियाहरूलाई बलपूर्वक रोकेर आफूलाई निष्क्रिय ठान्ने व्यक्तिको आचरणलाई मिथ्या घोषित गरिएको छ। यसले प्रमाणित गर्दछ कि बाहिरी रूपमा मात्र कर्महरूको त्याग गर्दा तिनको वास्तविक त्याग हुँदैन। त्यसैले अर्को श्लोकमा प्रभुले वास्तविक त्यागको चिन्ह बताउनुभएको छ।
★🔗
